IPB

Здравствуйте, гость ( Вход | Регистрация )

> Военная Летопись армянского народа, Мгер Акопян и его книга
Lion
сообщение 19.7.2010, 9:10
Сообщение #1


Magister
****

Группа: User
Сообщений: 2804
Регистрация: 8.1.2009
Из: Ереван
Пользователь №: 1162



Дорогие друзя. Несколько слов про мою книгу - "Военная летопись армянского народа".

Вообще каждая книга, как произведение искусства, есть в своем роде уникальное творение. И все же, осознавая сей факт, я позволил себя назвать свою книгу УНИКАЛЬНОЙ. Что это, тщеславие автора, или обычное преувеличение созидающего человека? Немного терпение, читатель, и я обещаю обосновать свои слова+
В этой книге, впервые в мире, собраны в едино все битвы и войны с участием армянской армии и армянских воинов на всей планете, а также битвы и войны, которые вообще произошли на территории исторической Армении на протяжении 5.000 лет (3.000 д.н.э. - 2008 н.э.). Всего, 6.342 битв, войн и конфликтов (военных операции). Вторая подобная работа в мире не существует. В книге представлены уникальные темы, которые в систематизированном виде отсутствуют в мире, использованы все последние достижения научной мысли в области истории Армении и военной истории.

Насколько мне известно, подобная работа не существует не в Армении и не в мире. И именно поэтому, создавая свой труд, я буквально с нуля создал методику составления труда. Фактически была создана целая научная основа и методика, которая помогла мне успешно довершить сею масштабную работу. Оно позволит и Вам составить представление о книге. Создавая свой труд, я за основу принял следующие принципы, легшие за основу моей методики:

1. Понятие "Армения" - оно включает в себе все 15 провинции Великого Айка, а также Малый Айк, Айоц Миджагетк (с центром в Едесии) и Киликия, независимо от любых политических изменении,
2. Все в нашей истории наша - один из идеологов независимости Армении и герой армянского народа Гарегин Нждэ однажды написал: "Мы должны выискивать и найти реальные источники наших бед, мы должны принимать и понять наши изъяны и истоки наших ошибок как беспристрастный врач: только в этом случае может пойти речь о лечении". Исходя из этого принципа и был принят данный принцип - все в нашей истории наша. Да, все в нашей истории наша, и славные победы и завоевания, и тяжелые потери и утраты и нам от всего этого не убежать. Более того, трезвый взгляд  на нашу историю поможет армян оценить прошлое, понять нынешнее и прогнозировать будущее. В данной работе я некогда не отрицал очевидное, исходя из "ура-патриотичных" принципов. В какой-то битве поражение армянской армии называется именно поражением, так-как если бы я даже вопреки объективности назвал бы ее победой или ничей, этим не погибшие воины воскреснут, ни дальнейшие неблагоприятные политически последствии исчезнут в том случае, как репутации работы был бы нанесен серьезный ущерб. И наоборот, в то же время я уверен, что и замалчивание успехов и побед, в своем роде искривляя объективную действительность, не меньший вред нанесло бы книге,
3. Нечего не добавить и нечего не уменьшить - в данной работе я включил только достоверные факты. Я имею обоснование и ответ, без преувеличения сказать, для каждой буквы данной книги. А там же, где я не имел окончательной информации или сомнения не были преодолены, я сделал самое вероятное предположение, основанное на глубоком анализе факторов истории, географии, военной составляющей, политики, логики, психологии, культуры и тд. В то же время последнее я некогда не представлял как незыблемые истины,
4. Проследить за четкой хронологией - в данной работе факты представлены в строгом хронологическом порядке, которое помогает представить четкую историческую панораму,
5. Проследить за четкой топографией - в данной работе я подробно описал маршрут действовавших армии, место битвы и сражении, расположение городов и крепостей и тд. Притом описание идет от общего к частности, сначала провинция, потом уезд (гавар), потом поле или километр от ближайшей известной точки (например, 10 км северо-восточнее Еревана),
6. Написать подробно - события до 1800 года у меня описаны с всеми известными подробностями, вплоть до отдельных стычек отдельных воинов. После же 1800 года, когда, принимая в внимание обилие информации так поступить в принципе уже невозможно, я придерживался данному принципу по мере сил и возможности, не впадая не в какие крайности.
7. Не ввязываться в научные споры - в моей работе я анализировал разные концепции, версии и гипотезы про самые разные событие и избрал из них самое приемлемое в научных кругах и для меня лично.
8. Руководствоваться "Методом сопоставления" - как правило любой национальный историк в подобных вопросах в приоритетном порядке берет за основы прежде всего свои национальные первоисточники. Но это неотвратимо приводит к односторонности повествования, а иногда же даже к ошибкам. Так, если руководствоваться только армянским первоисточниками, которые сами по себе крайнее важны для темы, то все же  невозможно понять, кто такой Джелал-эд-Дина, какую страну он представлял, какова была его армия и зачем вдруг начались его нашествия на Запад. И в свете этого, если изучить среднеазиатские источники, на все эти вопросы можно найти исчерпывающий ответ. То есть, при составлении данной книги я руководствовался методом сопоставлении армянских и зарубежных источников и работ специалистов, которое помогла мне составить всестороннею историческую панораму.
9. При описании событии придерживаться определенной схемы - Описывая некое событие, я сначала пишу очередной номер события в моей книге, ее время, место, далее описывается само событие. Например, битва у Ареста 337-го года в моей книге имеет такой вид (в переводе):

835. 337 - Битва у Ареста (провинция Васпуракан, гавар Арберани, на северо-восточном берегов оз. Ван). Возглавляемое спарапетом Ваче Мамиконяном и Ваганом Смелым Аматуни армия Великого Айка (30.000 солдат) победила вторгнувшейся в страну маршрутом Торнаван-Багиовит-Арберани армию Персидского царства (примерно 45.000 солдат, 10 слонов). Армяне потеряли примерно 10.000 убитыми и ранеными, персидская армия примерно 25.000 убитыми и ранеными. Предатель Датабе Бзнуни, проводник персов в страну, был пленен и казнен.

Это стандартная схема, при помощи которого описана примерно 80 процентов военных операции из книги. Эта схема используется в том случае, когда о тактических подробностях битвы, как в вышеуказанном случае, нечего не известно - всего-то известна, что N-ая армия победила N-ую. Данная схема передает работе, как впрочем и любим энциклопедиям или словарям подобного рода, определенную сухость, так-как в любом случае свободное изложение украшает историю. Зато оно помогает избежать путаницы. В других же случаях, когда тактически подробности известны, описание дается в свободном стиле, как например любая битва из книги "100 великих битв".

В работе серьезное место занимает описание тех военных операции, где армянские воины выступали в качестве союзников (Куликовская битва, Грюнвалдская битва, воины Юстиниана, воины на восточных рубежах Сасанидов, оборона Львова и тд). И если в подобных случаях военные операции, происходящее в самой Армении довольно известны (например, участие армянских добровольцев в Русско-персидских войнах), то те же "союзнические воины" за рубежом известны крайне плохо - например, мало-кто знает про участие армян в Куликовской битве... на стороне русских, в осаде Улма в 1376-ом году, про участие в Польско-русской войне в 1009-ом, участие армянского конного эскадрона в войнах России против персов в отрезке 1722-1735 годов и тд). В книге солидная доля принадлежит именно таким малоизвестным эпизодом, что, несомненно, делает книгу очень ценной и особенно в армянской диаспоре.
В книге, как уже было сказано, описываются также и военные операции на территории Армении без участие армян (например, Чалдранская битва 23-его августа 1514 года или битва у озера Члдр 10-ого августа 1578 года.) В книге подобные военные операции составляют примерно 3 процента, из общего числа битв.

В итоге работа позволяет составит самое подробное представление о военной панораме определенной войны, так-как, подобная информация, собранная в одном месте, негде больше невозможно найти. Вы можете, например, прочесть фундаментальный труд про определенную эпоху или войну, но даже там Вы не найдете все полноты информации, так-как автор как правило не включает в свою книгу многие эпизоды, считая это, например, неважным эпизодом для повествования. В данной же книга с всеми известными подробностями описывается та или иная военная операция или война, что позволяет понять общий ход событии и место определенной событии в общей цепочке. Например, известно, что Джелал-эд-Дин потерпел поражение у Амида и скоро погиб. Но как же так получилось, что он оказался у Амида, какие столкновения имел до этого с монголами? Это можно понять из моей книги - в других книгах же просто передается факт "у Амида", без нужных подробностей и без логического показа событии предшествующих этому (битва у Ерзнка коалиционных сил против хореземцов 10-ого августа 1230 года, закончившейся поражением хореземцов, потеря Хлата, Арчеша, Амида, Харберда, Карина, Ерзнка, Шамкора и крепости Алиабад, ночная битва у Ширкапута против монгол в октябре того же года, восстание населения городов Байлакан и Гандзак в октябре 1230-а, битва у Гандзака в феврале 1231-а, отступления Джелал-эд-Дина через Армению на Запад, опустошение окрестностей Бджни, появление монгол у южных границ Армении и тд).

В книге подробно описаны походы арабов, селджуков и монгол в Армению и в сопредельные страны, передается крайне плохо изученная история и военная история царства Великий Айк, Анийского царства и особенно Киликейской Армении, показаны вопросы военного сотрудничества армян с крестоносцами и тд, что в таком целостном виде невозможно найти негде. В свое очередь, это обстоятельство помогает понять и общий ход военных действии, выявить тактические приемы, которые не видны на одном примере, но когда примеров уже несколько и они рассматриваются в системе, видны очень ясно. Например, на одном примере не видна, как монголы тактически применяли армянскую концу в своих войнах, в том случае, как на основе повествования уже серии битв видна против мамлюков в конце 13-ого века видна, что монголы, как правила, располагали армянскую конницу на одном из флангов и использовали в качестве основной ударной силы.

Работа может быть крайнее интересна также и для военной истории соседних с Арменией стран, так-как из него можно составить подробное представления об ее войнах (например, византийско-персидские войны или турецко-персидские войны и тд). Притом, даже если и для определенных войн и есть неплохая литература (например римско-парфянские или римско-персидские войны), то даже и в этом случае данная книга включает в себе много больше, так-как иностранным авторам как правило чужды армянские первоисточники, которые часто передают очень важные сведения. В свою же очередь, некоторые войны представлены впервые (например, арабо-хазарские войны или грузино-исламские войны 18-ого века, которые, как мне известно, чисто с военной точки зрения некогда не подверглись анализу).


--------------------
Go to the top of the page
 
+Quote Post
3 страниц V  < 1 2 3  
Start new topic
Ответов (40 - 53)
zebra909
сообщение 11.7.2013, 11:05
Сообщение #41


Junior
*

Группа: User
Сообщений: 11
Регистрация: 11.7.2013
Из: England
Пользователь №: 7508



Very interesting article Lion, what about the army of the first republic ? anything about uniforms or insignia ?

Pat.
Go to the top of the page
 
+Quote Post
Lion
сообщение 11.7.2013, 14:04
Сообщение #42


Magister
****

Группа: User
Сообщений: 2804
Регистрация: 8.1.2009
Из: Ереван
Пользователь №: 1162



See here, pl smile.gif

Сообщение отредактировал Lion - 11.7.2013, 14:05


--------------------
Go to the top of the page
 
+Quote Post
Lion
сообщение 11.2.2020, 19:42
Сообщение #43


Magister
****

Группа: User
Сообщений: 2804
Регистрация: 8.1.2009
Из: Ереван
Пользователь №: 1162



Հայ ժողովրդի ռազմական
Տարեգիրք


«Միշտ քաջ եղիր, մի երկնչիր մահից և անվախ մտիր կռվի դաշտ:
Խաչակնքիր երեսդ և շարժիր թուրդ:
Երբեք մի հնազանդվիր օտարին, մի խաբվիր սուտ խոստումներից:
Արյան տեղ արյուն թափելով փառավորիր այն ցեղը, որի իշխանն ու մեծն ես,
փառավորիր այն ազգի պատիվը, որի տոհմիկներից ես...:
Այդ Քո պապերը մեծ անուն ունեին նույնիսկ Հայոց թագավորի մոտ...
»

Սասնա իշխանի պատվերը որդուն


Գիրքը նվիրվում է հանուն Հայաստանի
և հայ ժողովրդի ընկած ռազմիկների
Անմար հիշատակին...


Հարգելի բարեկաներ, այս անսովոր սկզբի համար մի զարմացեք։ Կատարվեց, եղավ, որոշումն ընդունված է, շուտով կլինի...

Հայ ժողովրդի ռազմական Տարեգիրքը շուտով կհանձնվի տպագրատուն և արդյունքում, երևի թե ինչ որ տեղ մարտի երկրորդ կեսին, մենք այն կունենանք գրախանութներում։

Մ.թ.ա. 3000, մ.թ. 2020 թվականների միջնատարածքում 7448 ճակատամարտ, մարտ և ընդհարում, 3467 էջի վրա՝ 5 հատորներով...

Այս պահին իմ կյանքը լցված է Տարեգրքովս, հասնում եմ, ավելի քան 20 տարվա նպատակս իրականանում է, ժողովուրդս շուտով կունենա իր անցած ռազմական ուղու սպառիչ տեղեկատու, մեղմ ասած՝ ուրախ եմ։

Դիմացը հանրաքվե է, Արցախում ընտրություն, մոտակա 2 ամիսը ՖԲ-ն լի է լինելու բացասական էներգիայով, սակայն...

եթե կուզենաք խոսել բարիի և գեղեցիկի մասին, մաքուր հերոսների, անմնացորդ նվիրվածության և... Հայաստանի մասին,

մոտակա 40 օրը հրավիրում եմ ՖԲ իմ էջ՝ մենք կխոսենք այնպիսի ճակատամարտների և պատերազմների մասին, որոնց մասին հնարավոր է երբեք չեք լսել կամ չեք իմացել, որ դրանց մասնակցել են Հայ ռազմիկներ: Կխոսենք Տարեգրքի մասին, որը պատմում է բազմաթիվ տաղանդավոր զորավարների, անձնազոհ հերոսների, խիզախ, քաջարի և հայրենասեր ռազմիկների մասին, որոնց սխրագործությունների մասին գրեթե հայտնի չէ լայն հասարակությանը: Կխոսենք մոռացված ճակատամարտների, երբեմն նույնիսկ ամբողջական պատերազմների և ապստամբությունների մասին: Փրկել այս փաստերը մոռացությունից` իմ կարծիքով Տարեգրքի ամենամեծ առաքելություններից մեկն էլ սա է:

«...Եվ ահա ես, անտես առնելով իմ հոգնատանջ աշխատանքը,
հիշատակ թողեցի նրանց, ովքեր սիրում են ժամանակագրությունները,
որպեսզի, երբ նրանք որոշեն հետազոտել անցած ժամանակների պատմությունը,
կարողանան հեշտությամբ գտնել դեպքերի կատարման ժամն ու ժամանակը...
»

Մատթեոս Ուռհայեցի


Բարի ճանապարհ ինձ և հետս եկողներին՝ հուսով եմ այս սկիզբը մենք կավարտենք այն հաղորդումով, որ... Տարեգիրքն արդեն գրախանութներում է smile.gif


Сообщение отредактировал Lion - 11.2.2020, 19:43


--------------------
Go to the top of the page
 
+Quote Post
Lion
сообщение 12.2.2020, 10:00
Сообщение #44


Magister
****

Группа: User
Сообщений: 2804
Регистрация: 8.1.2009
Из: Ереван
Пользователь №: 1162



998 թ-ին մի կողմից Անիի թագավորության և Բյուզանդական կայսրության, իսկ մյուս կողմից էլ մահմեդական աշխարհի միջև մինչ այդ մղվող հակասության հերթական փուլը հասավ իր ԳԱԳԱԹՆԱԿԵՏԻՆ։ 990-ականների սկզբին ու նույնիսկ նույն 998 թ-ի առաջին կեսին հաջողությունն ակնհայտորեն քրիստոնյաների կողմում էր և, որպես հետևանք այս ամենի, Բաղդադում որոշում ընդունվեց վճռական հարձակման անցնել։

Արդյունքում առաջին հարվածը քրիստոնյաներին հասցվեց ամենից առաջ ավանդական ուղղությամբ Հյուսիսային Ասորիքում, որտեղ 998 թ-ի մայիսի սկզբից մինչև հունիսի 19-ը ընթացած Ապամեայի ճակատամարտն այնուհանդերձ ավարտվեց Բյուզանդական կայսրության բանակի զգալի մեծության պարտությամբ։ Մի կողմ թողնելով ուշագրավ այս ճակատամարտի նկարագրությունը, որին, ի դեպ, կրկին իրենց մասնակցությունը բերեցին հայերն ի դեմս ամենից առաջ կայսերական իր ժամանակի ռազմավարչական առաջատար տոհմերից մեկը հանդիսացող ԴԱԼԱՇՆԵՐԻ տոհմի, միայն ամրագրենք, որ, ոգևորված քրիստոնյաների կողմից հիմնական խաղացողներից մեկի կրած անհաջողությունից, մահմեդական աշխարհում որոշվեց նոր հարված հասցնել քրիստոնյաների արդեն երկրորդ խաղացողին ի դեմս Անիի թագավորության։

Այս կապակցությամբ, կրկին մի կողմ թողնելով սկզբնավորված դաշինքի կազմավորման քաղաքական ընթացքի մասին ինքնին ուշագրավ մանրամասները, ուղղակի սեղմ կերպով ամրագրենք, որ արդյունքում Ռավվադյանների էմիրության էմիր, հայերի երդվյալ հակառակորդ Մամլանին (988-1000) հաջողվեց իրար բերել և սեփական ուժերին միացնել Արաբական խալիֆությունում գերիշխող Բուվեհյանների, ներկայիս Պակիստանի տարածքում գոյություն ունեցած Ղազնևիների ղազիական սութլանության (պակիստանցիներն այս ժամանակից ի վեր աչքով աչք չունեին տեսնելու հայերին), ինչպես նաև բոլոր այն մանր էմիրությունների ուժերը, որոնք գոյություն ունեին տարածաշրջանում և որոնց խիստ նյարդացնում էր Անիի թագավորության փայլը։

Արդյունքը եղավ ուշագրավ մի ճակատամարտ, որը մեր ռազմական պատմության մեջ բավարար վերլուծության չի արժանացել։ Այդ բացն էլ, ահա, մենք կլրացնենք հենց հիմա smile.gif

998 հոկտեմբերի 18 - նոյեմբերի սկիզբ – Ծումբ ամրոցի ճ-մ (Տուրուբերան, Ապահունիք գավառ, ամրոցից մոտ 15 կմ հյուսիս, Արածանի գետից մոտ 15 կմ արևելք)

Ռավվադյանների էմիրության էմիր Մամլանը, ցանկանալով վերջնականապես ծնկի բերել Անիի թագավորությանը և ոչնչացնել քրիստոնյաներին, նախատեսեց լայնածավալ ռազմական գործողություններ սկսել, ընդ որում վերջինս իր կողմից արդեն իսկ գլխավորվող էմիրությունների դաշինքի մեջ ներգրավեց նաև Ղազնևիների սուլթանությանը և նրանից խոշոր ուժեր ստացավ: Արդյունքում ստեղծվեց մի հսկայական բանակ (մոտ 200.000), որը աշնան սկզբին պատրաստվեց չորս շարասյուններով ներխուժել Անիի թագավորության տարածք:

Ըստ նախապես հաստատված ծրագրի՝ Շադդադյանների և Շույուբյանների էմիրության բանակից կազմված արևելյան առանձնացված շարասյունը (մոտ 20.000) պետք է ներխուժումն իրականացներ Ուտիք-Գուգարք երթուղով` խնդիր ունենալով արագ ռազմերթով մտնել Անիի թագավորության խոր թիկունք, իսկ իր կազմում նաև Գողթնի էմիրության բանակը ընդգրկող հյուսիսային (մոտ 50.000), ինչպես նաև հարավային (մոտ 30.000) շարասյունները պետք է ուղղություն վերցնեին համապատասխանաբար Հեր-Ճվաշ-Արտազ-Կոգովիտ-Բագրևանդ երթուղով դեպի Արարատի և Հեր-Մեծ Աղբակ-Անձևացիք-Մոկք երթուղով դեպի Վասպուրականի հարավ` խնդիր ունենալով ապահովել Հեր-Թոռնավան-Բերկրի-Արճեշ երթուղով սրընթաց երթով դեպի Մանազկերտ ուղղություն վերցնել պատրաստվող Մամլան իբն Աբուլ-Հաջ Մուհամմեդի գլխավորած ու իր կազմում նաև Ռավվադյանների, Մրվանյանների և Հերի էմիրությունների բանակները ընդգրկող հիմնական շարասյան (100.000) թևերը:

Արքայից-արքա Գագիկ I Մեծը, տեղեկանալով թշնամու բանակի, շարասյուների թվաքանակի և ներխուժման ուղղությունների մասին, կատարեց զորահավաք ու իրականացրեց սեփական բանակի տեղաբաշխում: Լոռու և Խաչենի թագավորությունների միացյալ բանակը (մոտ 20.000) թողնվեց հյուսիսում, խնդիր ունենալով դիմակայել թշնամու արևելյան առանձնացված շարասյանը, Ոստանիկ բանակի, ինչպես նաև Սյունիքի թագավորության բանակի (մոտ 40.000) առջև խնդիր դրվեց դիմագրավել թշնամու հյուսիսային շարասյանը, իսկ Վասպուրականի թագավորության, ինչպես նաև Մոկքի ու Անձևացիքի իշխանությունների բանակներին (մոտ 30.000) էլ հրամայվեց դիմագրավել թշնամու հարավային շարասյանը: Ոստանիկ բանակի հիմնական մասը, նրա կազմում գործող Մաղխազական գունդը (վերջինը` 6.000 ծանր հեծյալ), ինչպես նաև Աբբաս արքայի գլխավորած Կարսի, Գաբրիել սպարապետի, Գամրկելի եղբայրների և իշխանաց-իշխան Փերսի գլխավորած Արտանուջի թագավորության բանակը (մոտ 80.000) Անիի թագավորության սպարապետ Վահրամ Պահլավունու, նրա որդի Սմբատ Մագիստրոսի, ինչպես նաև Աշոտ մարզպանի ընդհանուր ղեկավարությամբ շարժվեցին Մամլանի գլխավորած թշնամու հիմնական շարասյանն ընդառաջ: Հայկական բանակը ճամբարեց Ծումբ ամրոցի մոտ գտնվող մի բարձրադիր վայրում` դաշտային ամրությունների միջոցով ավելի ամրապնդելով իր դիրքերը: Արդյունքում Մամլանի գլխավորած թշնամու հիմնական շարասյան առաջխաղացումը կասեցվեց և վերջինս ճամբարեց քրիստոնյաների դիրքերից ներքև:

Հաշվի առնելով հակառակորդի թվական գերազանցությունը և այն, որ վերջինիս հեծելազորը լեռնային պայմաններում կդժվարանա մարտնչել ամուր դիրքեր գրաված իր բանակի դեմ` սպարապետը պատրաստվեց վարել պաշտպանողական մարտ: Հակառակորդ բանակները, սակայն, զգալի ժամանակ մնացին ճամբարած վիճակում և չսկսեցին մարտը, քանի որ Մամլանի բանակը չէր համարձակվում մարտի մեջ մտնել լեռնային, քարքարոտ ու խիստ կտրտված տեղանքում, իսկ սպարապետ Վահրամ Պահլավունին էլ իր հերթին չէր ուզում սեփական բանակը իջնեցնել բաց դաշտ, որտեղ հակառակորդի քանակական առավելությունը և հատկապես առավելությունը հեծելազորի քանակով կարող էր դառնալ որոշիչ: Շուտով Մամլանի բանակը սկսեց պարենի պակաս զգալ, որի հետևանքով էլ ստիպված անցավ ակտիվ ռազմական գործողությունների:

Հոկտեմբերի 18-ի վաղ առավոտյան Մամլանի բանակը մարտակարգ ընդունեց: Առաջին շարքում տեղավորվեց խոշոր վահաններով զինված ծանր հետևակը, երկրորդում` հեծելազորը, իսկ երրորդում` թեթև հետևակը: Դրանից հետո հակառակորդի բանակը սկսեց դանդաղ երթով մոտենալ Անիի թագավորության բանակին: Վերջինս, չշտապելով մարտի մեջ մտնել և թույլ տալով հակառակորդի բանակին ողջ կազմով խորանալ լեռնային տեղանքում, ինքը ևս մարտակարգ ընդունեց: Կենտրոնի առաջին շարքում լայնարձակ սարահարթի ողջ լայնությամբ տեղավորվեց հետևակի մի մասը, որի առաջին գծում թողնվեց ծանր, իսկ երկրորդում` թեթև հետևակը, ընդ որում վերջիններիս թիկունքում գտնվող բարձունքների վրա պատրաստվեցին հատուկ ամրացված պահեստային դիրքեր: Բանակային հիմնական ուժերը, զուգահեռ հակառակորդի շարժման ուղղությանը, դարան մտան աջ և ձախ թևերում` սարահարթը եզրող բարձրավանդակների հետևում: Միաժամանակ Արտանուջի թագավորության բանակը լեռնային շրջանցիկ ճանապարհով անցկացվեց թշնամու թիկունք` խնդիր ունենալով վճռական պահին թիկունքային հարված հասցնել հակառակորդին: Ըստ նախապես հաստատված մարտական ծրագրի՝ Անիի թագավորության բանակը պետք է պարկի մեջ վերցներ հակառակորդի բանակին և ոչնչացներ:

I փուլ – Կեսօրին, տեղեկանալով, որ հակառակորդի ամբողջ բանակը արդեն մտել է լեռները, իսկ Արտանուջի թագավորության բանակն էլ զբաղեցրել է ելման դիրքեր, սպարապետ Վահրամ Պահլավունին առաջ ուղարկեց թեթև հեծյալներին, որոնք, նետահարությամբ, առանձին մենամարտերով և մանր մարտերով նահանջելով, հակառակորդի ռազմիկներին քաշեցին իրենց հետևից` հասցնելով սարահարթում տեղավորված Անիի թագավորության բանակի կենտրոնի գրաված դիրքերին:
II փուլ – Հայերի կեղծ նահանջից ոգևորված Մամլանի հեծելազորը, տեսնելով Անիի թագավորության բանակի կենտրոնի սակավաթիվ ռազմիկներին, անցավ ուղղակի գրոհի: Բռնկվեց համառ մարտ, որի ընթացքում Անիի թագավորության բանակի կենտրոնը հզոր նետահարության և ծանր հետևակի պարտադրած ձեռնամարտի շնորհիվ կասեցրեց հակառակորդի գրոհի թափը ու սկսեց նահանջել դեպի պահեստային դիրքեր:
III փուլ – Պահեստային դիրքերում տեղակայված նետաձիգների հուժկու հարվածի տակ ընկած թշնամու հեծելազորը հայտնվեց ծանր վիճակում և սկսեց խոշոր կորուստներ կրել, քանի որ հեծյալները մեծամասամբ չէին կարողանում հաղթահարել կտրուկ բարձունքը ու հասնել նետաձիգներին, իսկ որևէ կերպ այնուհանդերձ առաջ եկած հակառակորդի առանձին ռազմիկներին էլ ձեռնամարտում ոչնչացնում էին նետաձիգների շարքերում մարտնչող ծանր հետևակայինները: Մարտը այս կերպ շարունակվեց բավականին երկար, քանի որ հակառակորդի բանակի հետևի շարքերը, տեղյակ չլինելով առաջացած դժվարությունների մասին, շարունակվում էին առաջխաղացումը` կուտակվելով Անիի թագավորության բանակի կենտրոնի կողմից լքված սարահարթում:
IV փուլ – Օրվա երկրորդ կեսին, զգալով, որ սարահարթում կուտակված հակառակորդի բանակը, թեև ծանր կորուստներ կրելով, բայց այնուհանդերձ աստիճանաբար սկսում է հաղթահարել իր բանակի կենտրոնին, Հայոց սպարապետը մարտի մեջ մտցրեց դարանում գտնվող սեփական բանակի թևերը, ընդ որում սկզբում հակառակորդի հոծ շարքերի վրա գլորվեցին նախապես պատրաստված խոշոր քարեր, որոնք ծանր կորուստներ պատճառեցին ու խուճապի մատնեցին վերջինիս ռազմիկներին:
V փուլ – Թևերից թշնամու վրա շարժվող Անիի թագավորության բանակի հեծելազորի ու հետևակի հիմնական ուժերը շրջապատեցին բարոյալքված հակառակորդին` սկսելով անխնա կոտորել վերջինիս: Միաժամանակ ճակատից շարունակեցին հուժկու հարվածներ հասցնել նետաձիգները:
VI փուլ – Հակառակորդի բանակի վերջապահում գտնվող նետաձիգները փորձեցին նահանջել, բայց նրանց վրա հարձակվեց Արտանուջի թագավորության բանակը և, միանգամից անցնելով ձեռնամարտի, գլխովին ջախջախեց, որից հետո փակեց հակառակորդի նահանջի ճանապարհը: Բորբոքված մարտում հատկապես աչքի ընկան Գամրկելի եղբայրները, որոնք հուժկու հարվածներով նժույգներից տապալում էին հակառակորդի ռազմիկներին և որոնց հավասար ռազմիկ հակառակորդի բանակի շարքերում այդպես էլ չգտնվեց: Արդյունքում լիակատար շրջապատման մեջ հայտնված հակառակորդի բանակը գլխովին ոչնչացվեց:
VII փուլ – Անիի թագավորության բանակը մինչև երեկո հետապնդեց հակառակորդի փախչող բանակին մինչև Ատրպատական:
Հայերը կորցրին մոտ 18.000, թշնամին` մոտ 90.000 զինվոր:

Տեղեկանալով իրենց հիմնական բանակի պարտության մասին` թշնամու հյուսիսային և հարավային զորասյուները արագորեն նահանջեցին ու լքեցին Անիի թագավորության տարածքը: Ռավվադյան պատերազմը ավարտվեց: Արդյունքում Ապահունիքը անցավ Արտանուջի թագավորությանը, Գողթնի էմիրությունը ոչնչացավ, իսկ Անիի թագավորության տարածքում գտնվող, ինչպես նաև նրա հարևան մյուս էմիրությունները ստիպված եղան հրաժարվել մինչ այդ վարվող ագրեսիվ քաղաքականությունից:

Ահա այսպես արդեն հեռավոր 998 թ-ին մեր նախնիները ոչ միայն հետ մղեցին մահմեդական աշխարհի անհանդուրժող հերթական ագրեսիան, այլև քրիստոնյաների համար կարևորագույն մի հաղթանակ ապահովեցին, որ դրանից հետո գրեթե 4 տասնամյակ մահմեդական աշխարհի հետ շարունակվող հակամարտությունում առավելությունը թողեց քրիստոնյաներին։

Վերջում ներկայացնեմ տեղագրական քարտեզը, թե որտե՞ղ է եղել ճակատամարտը՝ վերջինիս հիմնական փուլերի նկարագրությամբ։ Սա Մանազկերտի շրջակայքն է, Վանա լճից հյուսիս, կանաչով տրված է Մամլանի բանակի ճամբարը և հարձակման ուղղությունը, կապույտը քրիստոնյաներն են։

Հիշենք մեր հերոսներին, արդար չէ այս ամենը մոռացության տալը։


--------------------
Go to the top of the page
 
+Quote Post
Lion
сообщение 13.2.2020, 9:17
Сообщение #45


Magister
****

Группа: User
Сообщений: 2804
Регистрация: 8.1.2009
Из: Ереван
Пользователь №: 1162



Մ.թ.ա. մոտ 2500 թվականին Էլամին հաջողվեց իր գերիշխանությունը հաստատել Միջագետքի նկատմամբ, այսինքն ստեղծվեց Իրանական լեռնաշխարհի հարավն և Միջագետքը ընդգրկող մի պետություն, որն իր ռազմական հնարավորություններով գերազանցում էր Արատտայի քրմապետությանը։ Այս պայմաններում հասկանալի էր, որ մեծ պատերազմը ամենևին էլ սարերի հետևում չէր և, իրոք, շուտով այն պայթեց։ Արդյունքում տեղի ունեցավ Հայ ժողովրդի ռազմական պատմության ամենաուշագրավ և արժեքավոր դրվագներից մեկը՝ մ.թ.ա. 2492 թվականի օգոստոսի 11-ի Հայոց ձորի ճակատամարտը։ Մինչ առանձին նկարագրմամբ ճակատամարտին անդրադառնալը, սակայն, մի քանի խոսք վերջինիս վերաբերյալ։

Այս ճակատամարտը ավանդորեն համարվել է վիպական և հեքիաթային, սակայն ուշադիր ուսումնասիրողը այստեղ ոչ մի «հեքիաթային» տարր չի գտնի, քանզի մարտական գործողությունները և դրան նախորդող ու հաջորդող իրադարձությունների նկարագրությունը նման ենթադրության որևէ հիմք չի թողնում։ Ինչ վերաբերվում է այս ճակատամարտի թվականին, ապա տոմարագիտական հաշվարկներով վաղուց արդեն հիմնավորվել է այս ճակատամարտի կոնկրետ տարին, ամիսը և օրը։ Իր հերթին, «հեքիաթային», այն էլ զգալի վերապահումներով, կարող են համարվել թերևս միայն հաղորդումները «երկնադեզ հսկաներ»-ի և «հավերժ քաջեր»-ի մասին, սակայն անկհայտ է, որ «երկնադեզ հսկաներ» և «հավերժ քաջեր» ասելով Մովսես Խորենացին կամ այն աղբյուրը, որից օգտվել է նա, առաջին դեպքում ուղղակի ուզեցել են ընդգծել հակառակորդի բանակի ընտիր կազմը, նրանում հատկապես հաղթանդամ ռազմիկների մեծ քանակությունը, իսկ երկրորդում էլ ըստ երևույթին նկատի է ունեցվում հետագա Աքեմենյանների ու Սասանյանների Մատյան գնդի նման մի զորամասի մասնակցությունը, որի կազմը, ինչպես հայտնի է, անփոփոխ էր և այն անվանվում էր նաև «անմահների գունդ»։ Ըստ երևույթին Մեսլիմի «երկնադեզ հսկաներ»-ից և «հավերժ քաջեր»-ից կազմված այս զորագունդը հանդիսացել է հետագա 5.400-անոց վարձկան-մշտական զորաբանակի նախատիպը, որն էլ հետագայում ավելի զարգացած տեսքով, ի դեմս «անմահների» «Մատյան գնդի», հանդիպում ենք Աքեմենյանների և Սասանյանների բանակներում։

Հետագան անհրաժեշտ է դիտարկել առանձին մեջբերման տեսքով.


2492 օգոստոսի 11 – Հայոց ձորի ճ-մ (Վասպուրական նահանգ, Տոսպ գավառ, Վանա լճի արևելյան ափին, Խոշաբ գետը Վանա լիճը թափվելու տեղից ոչ հեռու)

Միջագետքին տիրած Էլամի արքա Մեսիլիմը, որն արդեն հնարավորություն էր ստացել կենտրոնացված ձևով տնօրինել տեղի ուժերը, Արատտայի քրմապետությունից պահանջեց ընդունել իր գերիշխանությունը, սակայն ստացավ մերժում: Ի պատասխան դրա՝ Մեսիլիմի գլխավորած Էլամի թագավորության բանակը (50.000) երկու զորասյունով ներխուժեց Արատտայի քրմապետության տարածք, ընդ որում վերջինս այնքան վստահ էր իր ուժերին, որ որոշեց ճակատամարտ տալ միայն իր գլխավորած գլխավոր զորասյունով:

Հայկական բանակի առաջնորդ Հայկը, Կադմոսի հետախուզական ջոկատից տեղեկանալով, որ թշնամին երկիր է ներխուժել հենց երկու զորասյունով, որոշեց գլխավոր զորասյան դեմ ճակատամարտ տալ մինչև նրանց միավորվելը՝ հակառակորդի թվական գերակշռությունը գոնե մասնակիորեն չեզոքացնելու մտայնությամբ: Իր հերթին, Հայկը ճակատամարտի համար ընտրեց այնպիսի վայր, որտեղ Հայկական բանակը կունենար դիրքային առավելություն: Այդ նպատակով ընտրվեց Խոշաբ գետի լեռնահովիտներից մեկը, որտեղ էլ Հայկական բանակը (մոտ 15.000) ամուր պաշտպանական դիրքեր գրավեց և փակեց թշնամու բանակի առաջխաղացման ճանապարհը:
Օգոստոսի 11-ին թշնամու բանակը մոտեցավ Հայկական բանակի դիրքերին և, հույս դնելով թվական գերակշռության վրա, պատրաստվեց հախուռն ու առանց մարտակարգերը պահպանելու հընթացս հարված հասցնել: Հայկական բանակը ընդունեց սեպաձև դասավորություն՝ սեպի սուր ծայրն ուղղելով դեպի թշնամու դասավորության կենտրոն, ընդ որում Հայկը հատուկ ուժեղացրեց իր բանակի մարտակարգի ձախ կողմը՝ այնտեղ տեղավորելով համեմատաբար լավ պատրաստված ռազմիկների: Իր հերթին, Էլամի թագավորության բանակը ֆալանգ կազմեց: Անմիջապես մարտից առաջ Հայկը ոգևորիչ խոսքով դիմեց իր ռազմիկներին և միաժամանակ ձևավորեց Հայկական բանակի մարտական ծրագիրը՝ գլխավոր հարվածի ուղղությամբ անակնկալ ու սրընթաց հարվածով ճեղքել հակառակորդի դասավորությունը, ջախջախել բլրի վրա ամրացած Մեսիլիմի թիկնապահ գունդը և, սպանելով նրան, խուճապի մատնել թշնամու բանակին:

I փուլ – Մեսիլիմի բանակը անցավ հարձակման, ի պատասխան որի Հայկական բանակը հակահարձակման անցավ և հուժկու հարված հասցրեց հակառակորդի մարտակարգի կենտրոնին: Բռնկվեց համառ մարտ: Տեսնելով մարտի անհեռանկար բնույթը և անորոշ ելքը՝ Մեսիլիմը իր բանակին հրամայեց նահանջել դեպի թիկունքում գտնվող բլուրը՝ դիմադրությունը ավելի լավ կազմակերպելու ու երկրորդ զորասյանը սպասելու համար:
II փուլ – Հայկը իր թիկնապահ գնդով շեշտակի հարվածով ճեղքեց թշնամու բանակի մարտակարգը և մոտեցավ Մեսիլիմին: Հայկի թիկնազորը կատաղի մարտի բռնվեց հակառակորդի արքայի թիկնազորի հետ: Այդ ընթացքում Հայկը մոտեցավ Մեսիլիմին և իր լայնալիճ աղեղից այնպիսի ուժով նետահարեց նրան, որ նետը, ծակելով թշնամու զրահը ու սպանելով Էլամի և Միջագետքի արքային, դուրս եկավ նրա թիկունքից ու խրվեց գետնի մեջ: Թշնամու բանակը խուճապի մատնվեց և դիմեց փախուստի:
III փուլ – Հայկական բանակը հետապնդեց թշնամու բանակին և, ծանր կորուստներ պատճառելով նրան, դուրս մղեց Հայաստանի սահմաններից:
Հայերը կորցրին մոտ 3.000, թշնամին՝ մոտ 20.000 զինվոր:

Թշնամու երկրոդ զորասյունը, տեղեկանալով կատարվածի մասին, արագորեն հեռացավ Հայաստանից: Հայկը հռչակվեց Արատտայի գերագույն քուրմ-արքա` իր իշխանության տակ ունենալով միջնադարյան Հայաստանի 18 նահանգին հավասար տարածք:


Сообщение отредактировал Lion - 13.2.2020, 9:18


--------------------
Go to the top of the page
 
+Quote Post
Lion
сообщение 14.2.2020, 11:12
Сообщение #46


Magister
****

Группа: User
Сообщений: 2804
Регистрация: 8.1.2009
Из: Ереван
Пользователь №: 1162



Երեկ մենք խոսում էինք մ.թ.ա. 2492 թ-ի օգոստոսի 11-ի Հայոց Ձորի ճակատամարտի մասին և արդյունքում թեման մասնավորապես հանգեց նաև այդ ճակատամարտում Հայկական բանակի կիրառած մարտավարությանը։ Այս կապակցությամբ մինչև առաջ անցնելը կարծում եմ, որ անհրաժեշտ է ևս մի պահ հապաղել և քննարկել այդ այն մարտակարգը, որը կիրառության մեջ դրեցին հայերը։ Ստորև ներկայացվում է հատված շատ շուտով տպագրվող իմ Տարեգրքից, որտեղ քննարկված է այս խնդիրը.

Սեպաձև մարտակարգ կամ «Խոզի գլուխ»: Սեպաձև կամ «խոզի գլուխ» կոչվող դասավորության կիրառությունը հնդեվրոպական ցեղերին բնորոշ գործելաոճ է, որը սովորաբար կիրառվում է այն հասարակարգերում, որտեղ դեռևս գործում էին կամ ուժեղ էն տոհմատիրական կարգերը և ցեղային հարաբերությունները: Մարտավարությունը հանդիպում է երկու տարբերակով` հետևազորի և հեծելազորի կիրառմամբ, ընդ որում երկրորդ տարբերակը բխում էր առաջինից ու վերջինիս օրգանական շարունակությունն էր:

Այս կարգով բանակի մարտական կիրառման էությունը կայանում էր նրանում, որ առկա ռազմիկները, համապատասխան իրենց թվի, շարվում էին սեպի ձևով, որի սուր ծայրը ուղղված էր լինում հակառակորդի դասավորության կենտրոնին: Սեպի առջևում որպես կանոն կանգնում էին ամենապատրաստված, լավ զինված, հզոր և խիզախ ռազմիկները, որոնք հաճախ ներկայացված էին լինում բանակի ղեկավարի ու վերջինիս մերձակա շրջապատի կողմից: Իդեալում սեպի ամենաառջևում կանգնում էր ամենահզոր ռազմիկը, նրանից հետո շարվում էին երեք հոգի, երրորդ շարքում կանգնում էին հինգ հոգի, մյուսում` յոթը, հետո` իննը և այսպես շարունակ: Մարտավարության իմաստը կայանում էր հետևյալում։

Ամենից առաջ ենթադրվում էր, որ մեկ հավասար շարքով կանգնած հակառակորդի ռազմիկները բոլորը որպես կանոն ունեն նույն կամ գոնե միջին նույն պատրաստությունը: Իր հերթին ենթադրվում էր նաև, որ սեպաձև դասավորությունը կիրառող կողմի ամենահզոր ռազմիկները, որոնք գտնվում էին սեպի սուր ծայրում, իրենց միջին մակարդակով պետք է որ գերազանցեն հակառակորդ կողմի հիշատակված միջին ռազմիկներին: Եվ այսպես, որպես հիմք ընդունելով երկու այս ենթադրությունները, որպես վերջնական արդյունք ենթադրվում էր նաև, որ սեպի ամենասուր ծայրում գտնվող ռազմիկը հաղթանակ կտանի, կսպանի, շարքից դուրս կբերի կամ գոնե կտապալի իր դիմաց հայտնված հակառակորդի առաջին շարքի հարվածի տակ ընկած համապատասխան ռազմիկին, ինչի հետո, ապահովվելով թիկունքում գտնվող յուրային կողմից, մարտի կբռնվի վերջինիս հետևում կանգնած երկրորդ շարքի համապատասխան ռազմիկի հետ, այն դեպքում, երբ իրենից աջ ու ձախ գտնվող երկրորդ շարքի կողային ռազմիկները կընդհարվեն առաջին շարքի` սեպի ամենասուր ծայրում գտնվող ռազմիկի կողմից տապալված հակառակորդի հարևան ռազմիկների հետ: Արդյունքում ի վերջո ենթադրվում էր, որ նման պատկերը նաև կգործեր հակառակորդի շարքերում խորանալիս և, որպես հետևանք, հզոր ռազմիկները կենտրոնացված հարվածով ճեղքելով հակառակորդի դասավորությունն ու շարքից հանելով վերջինիս ռազմիկներին, կզրկեին նրանց կառավարումից և խուճապ կտարածեին հակառակորդի շարքերում, ինչով էլ կօգնեին սեպի արդեն ավելի խորքում գտնվող ու իրենց միջին մակարդակով հակառակորդին արդեն հավասար յուրային ռազմիկներին առավելության հասնել:

Սա, սակայն, ինչպես արդեն ասվեց, մարտավարական իդեալն էր, քանի որ գործնականում առաջանում էին տարաբնույթ իրավիճակներ ու նույնիսկ խնդիրներ` բխող սեպաձև դասավորության օրգանական թերություններից, տեղանքի բնույթից, հակառակորդի գործողությունների բնույթից և այլն: Այսպես, սեպաձև մարտավարության ամենագլխավոր թերությունը, որը մինչև վերջ հաղթահարել այդպես էլ երբեք չհաջողվեց, դա մարտավարական մանևր իրականացնելու հնարավորության լիակատար բացակայությունն էր: Իրոք, մեկ անգամ ընդունված դասավորությունը, հատկապես այն բանից հետո, երբ այն մարտի մեջ էր մտնում, փոխելն այլևս գործնականում անհնար էր: Ավելին, մի կողմից հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ բանակի ղեկավար կազմը գտնվում էր սեպի հարվածի ամենասուր ծայրում, այսինքն` թեժ մերձամարտի մեջ, իսկ մյուս կողմից էլ՝ նման դասավորության պայմաններում պահեստազորային ուժերի բացակայությունը` այս դասավորության դեպքում այն կիրառող կողմը լիովին անպաշտպան էր մնում հակառակորդի ցանկացած անակնկալ գործողությունից, այդ թվում նաև թևային և հատկապես թիկունքային հարվածներից: Արդյունքում սեպաձև դասավորությունը որպես կանոն կիրառվում էր ուժերի սահմանափակության պայմաններում պարզունակ մարտավարական միջոցների տիրապետողը՝ հատկապես հիշատակված դասավորության դեմ պայքարի միջոցներին խորթ հակառակորդի դեմ:

Իր հերթին այս մարտավարությանը լավ ծանոթ հակառակորդը իր դեմ այն կիրառելիս ձգտում էր ամենից առաջ դուրս գալ սեպի սուր հարվածի տակից՝ կենտրոնում երկու մասի կիսելով սեփական մարտակարգը ընդհուպ մինչև 90 աստիճան թեքության տակ, որին հաջորդում էի թևային հարվածները սեպի թևերին, որոնք, ինչպես արդեն ասվեց, սեպի ավանդական թույլ մասերն էին (օրինակ՝ 554 թ-ի աշնան Կասուլինի ճակատամարտ ( = Տանետիումի ճակատամարտ) ( = Վոլտուրնի ճակատամարտ) ( = Կապուայի ճակատամարտ))։ Մեկ այլ հնարք էր սեփական ուժերի տեղաբաշխումը կտրտված տեղանքում (1242 թ-ի ապրիլի 5-ի «Սառցաջարդ» անունով հայտնի Չուդ լճի ճակատամարտ) կամ արհեստական ամրություններով պատված վայրերում։ Ոչ վատ հնարք էր նաև, սեպի հարվածի ծայրում փոքրաքանակ և շարժունակ ուժեր թողնելով, թևային, իսկ իդեալում էլ թիկունքային հարված հասցնելը (1165 թ-ի նոյեմբերի Տարսոնի ճակատամարտ): Այս առումով պատահական չէ, որ դասավորությունը իր մաքուր կամ պարզունակ տեսքով արագորեն դուրս եկավ Հայկական բանակի զինանոցից, չնայած այն բանին, որ դրա առաջին ամրագրված կիրառողը եղել են հենց հայերը, սակայն բավականին երկար պահպանվեց հենց նույն գերմանական ցեղերի մոտ, որոնք էլ հենց բարձրացրին այն նոր` հեծելազորային մակարդակի: Եվրասիայի պատմության մեջ մարտավարության հաջող կիրառված օրինակներից է ամենից առաջ մ.թ.ա. 2492 թ-ի օգոստոսի 11-ի Հայոց Ձորի ճակատամարտը:


--------------------
Go to the top of the page
 
+Quote Post
Lion
сообщение 16.2.2020, 9:05
Сообщение #47


Magister
****

Группа: User
Сообщений: 2804
Регистрация: 8.1.2009
Из: Ереван
Пользователь №: 1162



Մ.թ.ա. XIV դարի վերջին Էխնաթոնին հաջորդած մի քանի փարավոնների օրոք Եգիպտական թագավորությունը շարունակում էր դանդաղ անկում ապրեց, իսկ արդյունքում էլ թուլանում էր վերջինիս ազդեցությունը հյուսիսում: Սկսած արդեն մ.թ.ա. XIII դարի սկզբից, սակայն, Ռամզես I-ի (մ.թ.ա. 1294-1292) և նրա որդի Սեթի I-ի (մ.թ.ա. 1292-1279) գահակալման ընթացքում Եգիպտական թագավորությունը հերթական անգամ ուղղեց մեջքը և բռնեց վերելքի ուղին: Գործընթացը հատկապես բուռն ընթացք ստացավ Սեթի I-ի որդի, եռանդուն, ռազմաշունչ և ուժեղ փարավոն Ռամզես II-ի (մ.թ.ա. 1279-1213) օրոք, որն էլ ի վերջո որոշեց վերականգնել կորսված դիրքերը Ասորիքում: Այս առումով հարկ է նշել, որ դեռևս Միտանիի և Եգիպտական թագավորությունների միջև մ.թ.ա. 1412 թվականին կնքված հաշտության համաձայնագրով էր, որ որոշվել էին ազդեցության հստակ գոտիները Ասորիքում, սակայն այժմ մի կողմից Միտանիի թագավորությունն ինքն էր արդեն ըստ էության դուրս եկել Ասորիքի համար մրցակցություն վարող կողմերի շարքից, իսկ մյուս կողմից էլ վերջինիս փոխարինած Խեթական թագավորությունն ինքն էր ձգտում իր ազդեցությունը տարածել Հարավային Ասորիքի վրա: Իր հերթին, օրակարգից հանված չէին նաև Եգիպտական թագավորության հավակնությունները Հյուսիսային Ասորիքի նկատմամբ և այս ամենի արդյունքում էլ հենց Ռամզես II-ը լրջորեն ձեռնամուխ եղավ Ասորիքի համար պայքարի հերթական փուլին:

Ռամզես II-ը շեշտադրում էր ամենից առաջ հենց ռազմական հարվածը ու այս ճանապարհին լրջագույն բացթողումներ եղան ամենից առաջ դիվանագիտական ճակատում և դա այն դեպքում, երբ Ասորիքում եգիպտական իշխանությունը ավանդականորեն չէին սիրում, իսկ Մուվաթալիս II-ն ինքն էլ, սրան հակառակ, դիվանագիտական ճակատում լուրջ աշխատանք տարավ: Արդյունքում Ասորիքում այս կամ այն չափով ազդեցություն ունեցող բոլոր ուժերն ըստ էության անցան խեթական տիրակալի կողմը, որի դաշնակիցների շարքերը լրացրին նաև Միտանիի, Հայայի և Կիլիկիայի թագավորությունները: Այսպիսով ըստ էության ստեղծվել էր մ.թ.ա. 1457 ապրիլի 26-ի Մեգիդոյի ճ-մ-ին նախորդող ուժերի դասավորությունը կրկնող ուշագրավ մի դրությունը, իսկ հյուսիսցիներն էլ այս անգամ լի էին նախորդ անհաջողության համար վրեժ լուծելու վճռականությամբ:

Հետագան անհրաժեշտ է դիտարկել առանձին մեջբերման տեսքով.

1274 մայիսի վերջ – Կադեշի ճ-մ

Ռամզես II-ի գլխավորած Եգիպտական թագավորության բանակը (մոտ 70.000), որը կազմված էր Ամոն, Ռա, Պտախ և Սուտեխ, ինչպես նաև ծովային հետևակի առանձնացված ջոկատներից, ապրիլի վերջին մեծ արշավանք սկսելով Պաղեստինի ու Ասորիքի ուղղությամբ, մայիսի վերջին սկսեց մոտենալ Կադեշին: Ի պատասխան դրա՝ Մուվաթալիս II-ի գլխավորած Խեթական (24.500, այդ թվում 17.000 հետևակ և մեծաթիվ վարձկաններ, 3.500 մարտակառք), Արմենիի (մոտ 5.000), Միտանիի (մոտ 5.000), Հայայի (մոտ 5.000) և Կիլիկիայի (մոտ 5.000) թագավորությունների , ինչպես նաև Կասկայի իշխանության (մոտ 1.000) միացյալ բանակը սկսեց աննկատ շարժվել հակառակորդի բանակին ընդառաջ, ընդ որում դրա հետ միաժամանակ Մուվաթալիս II-ը հակառակորդի ճամբարում կեղծ լուրեր տարածեց այն մասին, որ իր ուժերը դեռևս հեռու են: Արդյունքում Ռամզես II-ը և նրա բանակի ղեկավար կազմը հավատացին այդ լուրերին ու նրանց զգուշությունը բթացավ:

Արշավանքի երեսուներորդ օրը Եգիպտական թագավորության բանակը դուրս եկավ Կադեշից մոտ 20 կմ հարավ տեղակայված իր ճամբարից և սկսեց Օրոնտես գետի գետանցը, ինչը ոչ միայն բավականին ժամանակ խլեց, այլև մասնատեց բանակը: Դրանից հետո Ռամզես II-ը հենց նոր գետանցն ավարտած Ամոն ջոկատի հետ միասին սկսեց արագորեն շարժվել դեպի հյուսիս, այն դեպքում, երբ Ռա ջոկատը բավականին հետ էր մնացել, Պտախ ջոկատը դեռ գետանցումում էր, իսկ Սուտեխ ջոկատն էլ դեռևս նույնիսկ չէր սկսել գետանցումը: Ամոն ջոկատը կեսօրին հասավ Կադեշին և ճամբարեց նրանից հյուսիս-արևմուտք տարածվող հարթավայրում՝ Օրոնտես գետի աջ ափին` նույն գետի ձախ ափին գտնվող թշնամական ուժերի անմիջական հարևանությամբ, ընդ որում բռնված գերիներից Ռամզես II-ը միայն վերջին պահին տեղեկացավ հարևանությամբ գտնվող հակառակորդի հիմնական ուժերի մասին, որոնք պատրաստվում էին անակնկալ հարված հասցնել: Արդյունքում, փորձելով փրկել իրավիճակը, Ռամզես II-ը անմիջապես սուրհանդակ ուղարկեց Պտախ ջոկատի հետևից, ինչպես նաև հրամայեց մարտական վիճակի բերել Ամոնը: Այս ընթացքում Մուվաթալիս II-ի հրամանով խեթական մարտակառքերը անցան Օրոնտես գետը և, իրականացնելով թևանցում, սկսեցին քաղաքի արևելքից շարժվել դեպի հարավ` նպատակ ունենալով թիկունքային հարված հասցնել հակառակորդի բանակին: Սրա հետ միաժամանակ Մուվաթալիս II-ի հետևազորը, 9.000 ռազմիկի կազմով մասամբ գետանցելով Օրոնտեսը, հիմնական ուժերով տեղաբաշխված մնաց Կադեշից հյուսիս-արևելք:

I փուլ – Խեթական մարտակառքերը հուժկու հարված հասցրին Ամոնին հասնել փորձող Ռա ջոկատին, ինչի արդյունքում այս ջոկատի ռազմիկների մեծագույն մասը ոչնչացավ և ջոկատի միայն շատ փոքր մասին հաջողվեց հասնել Ամոն ջոկատի ճամբար ու պատսպարվել այնտեղ:
II փուլ – Խեթական մարտակառքերը զարգացրեցին հաջողությունը և հարավից, իսկ հետագայում` արևմուտքից, հզոր հարված հասցրին Ամոնի դիրքերին: Եգիպտական ռազմիկները սկսեցին համառորեն պաշտպանվել՝ արդյունքում փորձելով ճեղքել հակառակորդի շարքերը և շարժվել դեպի արևմուտք: Արդյունքում, սակայն, Եգիպտական թագավորության բանակը ոչ միայն հաջողության չհասավ, այլև ի վերջո, լքելով նույնիսկ սեփական ճամբարը, ստիպված եղավ նահանջել դեպի արևելք: Ամոնի ճամբարը հայտնվեց հակառակորդի բանակի ձեռքում, որի ռազմիկները, լքելով մարտակառքերը, սկսեցին զբաղվել թալանով:
III փուլ – Ուժերը վերականգնած Եգիպտական թագավորության բանակը հարձակման անցավ արևելյան ուղղությամբ և, ջարդելով Օրոնտեսը գետանցած հակառակորդի հետևակին, վերջինիս շպրտեց գետի մյուս ափ: Միաժամանակ մարտադաշտ հասավ նաև արևմուտքից մոտեցող ծովային հետևակի առանձնացված ջոկատը` իր հերթին հարվածելով թալանով զբաղված հակառակորդի ռազմիկներին:
IV փուլ – Մուվաթալիս II-ը մարտի նետեց Հայկական մարտակառքերը, որոնք հարավից շրջանցեցին Կադեշը և հզոր հարված հասցրին Եգիպտական թագավորության բանակին` հետ շպրտելով վերջինիս: Դրանից հետո երեք ժամվա ընթացքում Հայկական մարտակառքերը հետ մղեցին հակառակորդի բանակի վեց հակահարձակում` հնարավորություն տալով խեթական մարտակառքերին վերականգնել մարտունակ վիճակը:
V փուլ – Երեկոյան հարավից մարտադաշտին սկսեց մոտենալ Պտախ ջոկատը, որի հետևանքով դաշնակից մարտակառքերը հայտնվեցին շրջապատման վտանգի մեջ: Արդյունքում վերջիններս, Պտախ ջոկատի արագ առաջխաղացման պայմաններում, ստիպված եղան ճեղքել հակառակորդի բանակի շարքերը և պատսպարվել Կադեշում:

Հայերը կորցրին մոտ 600 զինվոր, 200 մարտակառք, դաշնակիցները մոտ 9.000 զինվոր, 600 մարտակառք, թշնամին` մոտ 20.000 զինվոր, 50 մարտակառք: Մարտադաշտը մնաց Եգիպտական թագավորության բանակին, սակայն արդեն խոսք իսկ չէր կարող գնալ Կադեշի գրոհի մասին: Կողմերը նահանջեցին ելման դիրքեր, իսկ մի քանի տարի անց կնքվեց հաշտություն:


--------------------
Go to the top of the page
 
+Quote Post
Lion
сообщение 18.2.2020, 8:38
Сообщение #48


Magister
****

Группа: User
Сообщений: 2804
Регистрация: 8.1.2009
Из: Ереван
Пользователь №: 1162



Շատերս լսած կլինենք Մանազկերտի այն վճռորոշ ճակատամարտի մասին, որի արդյունքում Բյուզանդական կայսրությունը մահացու հարված ստացավ և կորցրեց Արևելքը, իսկ սելջուկներն էլ վերջնականապես հաստատվեցին տեղում։ Տարեգրքում այդ ամենն արտացոլված է այսպես.

1071 օգոստոսի 15 - 19 – Մանազկերտի ճ-մ (Տուրուբերան, Հարք գավառ, Խլաթի և Մանազկերտի միջև, Տողատափի դաշտում)

«Ռոմանոս IV-ի բանակում գտնվող հայկական հետևազորը աչքի էր ընկնում բարձր մարտական հատկանիշներով»

Ա. Կաժդան

«Դա մեծ Բյուզանդայի մահվան ժամն էր... Հայաստանը և Կապադովկիան, նահանգներ որոնցից սերվել էին այնքան հայտնի կայսրեր ու ռազմիկներ և որոնք կազմում էին կայսրության հիմնական ուժը, ընդմիշտ կորան և թուրքը քոչվորի իր վրանը դրեց հինավուրց հռոմեական փառքի վրա»

Գելցեր


Մուշ-Մանազկերտ երթուղով Ռոմանոս IV Դիոգենեսի, սխոլերի դոմեստիկոս Փիլարտոս Վարաժնունու, Արևմուտքի դոմեստիկոս Նիկեփոր Բրիեննոսի և մագիստրոս Հովսեփ Տարխանիատես-Կատակալոնի գլխավորությամբ արշաված Բյուզանդական կայսրության բանակը (200.000 , այդ թվում մեծաթիվ թորքեր, պածինակներ, ղփչախներ, խազարներ, նորմաններ, ռուսներ, սլավոններ, բուլղարներ, ֆրանկներ, գերմանացիներ, վրացիներ և աբխազներ) ու նրա կազմում գտնվող Հայ ռազմիկները (մոտ 50.000, այդ թվում Կարինի դուքս Նիկեփոր Վասիլակի Հայը, Եդեսիայի դուքս Պետրոս Հայը, պրոտովեստարիոս Վասիլ-Մլեհ Հայը, Խատապ Հայը և Թոռնիկ-Գոդերձ Հայը) ճամբարեցին Մանազկերտի շրջակայքում: Այստեղ կայսրը, որևէ տեղեկություն չունենալով թշնամու մասին և իրեն զգալով լիակատար ապահովության մեջ, ինչպես նաև ցանկանալով ապահովել իր մեծաքանակ բանակի պարենավորումը, ցրեց վերջինիս ուժերը : Հիմնական բանակը ճամբարելով Մանազկերտի մոտ` Ռոմանոս IV Դիոգենեսը Հովսեփ Տարխանիատես-Կատակալոնի գլխավորությամբ մի ջոկատ (30.000) ուղարկեց Խլաթի ուղղությամբ, մյուսը (12.000 ) ուղղեց դեպի հյուսիս, իսկ երրորդն էլ Ռասսել Բեյլիի գլխավորությամբ (10.000, այդ թվում ֆրանկներ և թորքեր) ուղարկեց դեպի արևելք: Ջոկատների առջև խնդիր դրվեց զբաղվել ավարառությամբ: Այս ամենի մասին տեղեկացած սուլթան Ալփ-Արսլանը վերջնականապես կենտրոնացրեց Սելջուկյան սուլթանության, ինչպես նաև Միրդասյանների, Մրվանյանների, Շադդադյանների, Շիրվանշահերի, Ուկայլյանների և Նոմայրյանների էմիրությունների միացյալ բանակը (150.000 ) Հերի ու Սալմաստի շրջակայքում և, օգտվելով հակառակորդի անհոգությունից, սկսեց աննկատ երթով մոտենալ վերջինիս:

I փուլ – Օգոստոսի 15-ին Հայկական հետևակը անցավ գրոհին և երեկոյան գրավեց Մանազկերտի պարսպի մի հատվածը: Դրանից հետո քաղաքի կայազորը գթություն հայցեց և պարտավորվեց դադարեցնել դիմադրությունը` եթե անձի ու գույքի ապահովություն ստանա: Կայսրը համաձայնեց այդ պահանջին, սակայն դրանից հետո քաղաք մտած քրիստոնյա ռազմիկները կոտորվեցին: Տեղեկանալով կատարվածի մասին` քրիստոնյաների ողջ բանակը մոտեցավ պարսպին և դրանից ահաբեկված թշնամին, արդեն ավելի մեծ փրկագնի դիմաց, կրկին համաձայնվեց դադարեցնել դիմադրությունը և հաջորդ օրը, ողջ կազմով դուրս գալով քաղաքից, հեռացավ դեպի արևելք:
II փուլ – Օգոստոսի 18-ի կեսօրին ավարառությամբ զբաղվող Ռասսել Բեյլիի ջոկատը ուղղություն վերցրեց դեպի սեփական ճամբար, սակայն անակնկալ հարձակման ենթարկվեց թշնամու առաջապահի կողմից և պարտություն կրեց: Դրանից հետո Ալփ-Արսլանի բանակի առաջապահը անցավ հարձակման, սակայն շուտով սկսեց իրականացնել կեղծ նահանջ` ձգտելով իր հետևից տանել հակառակորդին և խառնել նրա մարտակագը:
III փուլ – Մարտի մեջ մտավ Արևմուտքի դոմեստիկոս Նիկեփոր Բրիեննոսի ղեկավարությամբ գործող բանակը և վերականգնեց հավասարակշռությունը:
IV փուլ – Կարինի դուքս Նիկեփոր Վասիլակի Հայի անձնական ղեկավարությամբ մարտի մեջ մտավ Հայկական բանակը` ի վերջո փախուստի մատնելով թշնամուն: Օգտվելով նրանից, սակայն, որ Ռասսել Բեյլիի և Նիկեփոր Բրիեննոսի ուժերը չեն հետևում Նիկեփոր Վասիլակի Հայի գլխավորած բանակին` Ալփ-Արսլանը մարտի մեջ մտցրեց նոր ուժեր ու շրջապատեց Հայկական բանակին: Բռնկված համառ մարտում Խատապ Հայը զոհվեց, իսկ Նիկեփոր Վասիլակի Հայը` գերվեց :
V փուլ – Օրվա երկրորդ կեսին կայսրը ի վերջո մարտի մեջ մտցրեց իր հիմնական ուժերը և անցավ հարձակման, սակայն Ալփ-Արսլանը ևս խոշոր ուժեր նետեց մարտի և, հետ մղելով հակառակորդին, շարունակեց նեղել շրջապատված Հայկական բանակին:
VI փուլ – Ալփ-Արսլանի բանակը կրկին անցավ հարձակման, բայց, շնորհիվ Հայկական բանակի կայունության, այն հետ մղվեց:
VII փուլ – Զարգացնելով հաջողությունը` կայսերական հիմնական բանակը թիկունքից հարված հասցրեց Հայկական բանակին շրջապատած հակառակորդի բանակին: Գրեթե միաժամանակ էլ շրջապատման օղակի ներսից գրոհի անցան նաև շրջապատվածները: Համակցված հարվածների արդյունքում արդեն երեկոյան շրջապատումը հաջողությամբ ճեղքվեց և քրիստոնյաների ուժերը ապաստանեցին սեփական ճամբարում:
VIII փուլ – Օգոստոսի 18-ի լույս 19-ի ողջ գիշերվա ընթացքում Ալփ-Արսլանի բանակը, խոշոր ուժերով անընդհատ մոտեցնալով քրիստոնյաների ճամբարին, իրականացրեց հախուռն նետաձգություն: Ի պատասխան դրա քրիստոնյա ռազմիկները իրենք ևս աղեղների հարվածների տակ առան թշնամու շարքերը` թույլ չտալով վերջինիս հասնել էական առավելության: Նույն գիշեր էլ, սակայն, Ալփ-Արսլանին հաջողվեց բանակցություններ սկսել թորքերի և պածինակների առաջնորդների հետ ու համոզել նրանց իրենց ցեղակիցներով անցնել իր կողմը: Թոռնիկ Գոդերձ Հայի ղեկավարության տակ գտնվող թորքերի մի մասը հենց նույն գիշերն էլ միացավ Ալփ-Արսլանին, իսկ թորքերի մյուս մասն ու պածինակներն էլ պատրաստվեցին նույնը անել մարտի ժամանակ:
IX փուլ – Օգոստոսի 19-ի առավոտյան Բյուզանդական կայսրության բանակը ու նրա կազմում գտնվող Հայ ռազմիկները դուրս եկան ճամբարից և մարտակարգ ընդունեցին: Աջ թևի ղեկավարությունը ստանձնեց Թեոդորոս Ալիաթեսը, ձախ թևինը` Նիկեփորի Բրիեննոսը, կենտրոնի և ողջ բանակի ղեկավարությունն իր վրա վերցրեց Ռոմանոսը IV Դիոգենեսը, իսկ պահեստազորը հանձնվեց կայսեր խորթ որդի, պատանի Անդրոնիկոս Դուկասին: Ալփ-Արսլանի բանակը ևս մարտակարգ ընդունեց` առաջին շարքում տեղաբաշխելով թեթև, իսկ երկրորդ շարքում` ծանր հեծելազորը: Կարճ ժամանակ անց հակառակորդի բանակի ռազմիկները մոտեցան քրիստոնյաների բանակի առաջին շարքին և սկսեցին նետերի տարափ տեղալ ծանր հեծյալների վրա: Ի պատասխան դրա մարտի մեջ մտան Հայկական բանակի հետևակ նետաձիգները և, չեզոքացնելով հակառակորդի հեծյալ նետաձիգներին, հետ շպրտեցին նրանց: Ցանկանալով զարգացնել հաջողությունը` կայսրը հարձակման նետեց ծանր հեծյալներին, որոնք կարճ ժամանակամիջոցում պարտության մատնեցին հակառակորդի թեթև հեծյալներին: Վերջիններս, սակայն, հեշտությամբ պոկվեցին ծանր հեծյալներից և սկսեցին հեռվից նետահարել` իրենց հերթին ստիպելով ծանր հեծյալներին նահանջել: Զգալով նման կերպ մարտ վարելու անհեռանկարությունը` Ալփ-Արսլանին բանակը առժամանակ նահանջեց, կենտրոնացրեց հիմնական ուժերը և ընդունեց դուրս եկած մասով դեպի հակառակորդի մարտակարգի կենտրոնն ուղղված աղեղնաձև մարտակարգ: Ի պատասխան դրա` քրիստոնյաները իրենց հերթին ևս ընդունեցին խաչաձև մարտակարգ ` առաջին շարքի կենտրոնում տեղավորելով հիմնականում Հայկական բանակը, նրա հետևի երկրորդ շարքում` թորքերին և պածինակներին, իսկ վերջիններիս հետևում էլ, երրորդ շարքի կենտրոնում` պահեստազորը: Մնացած ուժերը տեղաբաշխվեցին երկրորդ շարքի թևերում:
X փուլ – Կեսօրին Ալփ-Արսլանին բանակի կենտրոնը անցավ հարձակման, սակայն շուտով սկսեց իրականացնել կեղծ նահանջ և, իր հետևից տանելով հետապնդող հակառակորդին, խառնեց նրա մարտակագը: Կռահելով հակառակորդի մարտավարությունը, սակայն` քրիստոնյաները դադարեցրեցին հետապնդումը և, վերադառնալով ելման դիրքեր, վերականգնեցին մարտակարգը: Այս կերպ ընթացող փոխադարձ գրոհներով մարտը շարունակվեց բավականին երկար և արդյունքում մահմեդականների բանակը ի վերջո սկսեց աստիճանաբար նահանջել:
XI փուլ – Օրվա երկրորդ կեսին կայսերական բանակի իրականացրած հերթական հակահարձակումներից մեկի ժամանակ կայսրը մարտի մեջ մտցրեց թորքերին ու պածինակներին: Վերջիններս, սակայն, անակնկալ կերպով անցան հակառակորդի կողմը և, միանալով վերջինիս, հարձակվեցին քրիստոնյաների բանակի վրա: Ստեղծված խանր պայմաններում, սակայն, Հայկական բանակը արագորեն նահանջեց և, զբաղեցնելով դավաճանների կողմից լքված երկրորդ շարքի կենտրոնը, գրավեց ամուր պաշտպանական դիրքեր: Ալփ-Արսլանի բանակի հերթական հարձակումը հետ մղվեց:
XII փուլ – Ալփ-Արսլանի բանակը, հիմնական ուժերը կենտրոնացնելով սեփական ձախ թևում, անցավ հզոր գրոհի և փախուստի մատնեց ու մասամբ շրջապատեց հակառակորդի բանակի աջ թևը: Այս վճռական պահին պահեստազորի հրամանատար Անդրոնիկոս Դուկասը, կեղծ լուր տարածելով կայսեր մահվան մասին, պահեստազորի հիմնական ուժերով լքեց մարտի դաշտը և դիմեց փախուստի:
XIII փուլ – Հայկական բանակի թիկունքով արշաված կայսերական բանակի ձախ թևը փորձեց օգնության հասնել սեփական աջ թևին, սակայն իր հտևից բերեց թշնամու աջ թևի ուժերին, որոնք, հետապնդելով քրիստոնյաներին, անցավ կենտրոնում մարտնչող Հայկական բանակի թիկունք: Այդ ընթացքում պահեստազորը, ինչպես նաև կայսերական բանակի հիմնական այլ ուժերը և հատկապես վարձկանները, թալանելով գումակը, վերջնականապես դիմեցին անկանոն ու խուճապահար փախուստի:
XIV փուլ – Հայկական բանակը, հայտնվելով ճակատից հարձակվող և թիկունք անցած թշնամու խոշոր ուժերի շրջապատման վտանգի մեջ, կարողացավ թևային զորաշարժով պոկվել թշնամուց ու հեռանալ մարտի դաշտից:
XV փուլ – Արդեն մութն ընկնելիս Ալփ-Արսլանի բանակը շրջապատեց հակառակորդի բանակի մնացորդին և մինչև ուշ գիշեր անխնա ոչնչացրեց կամ գերեց դեռևս դիմադրող քրիստոնյա ռազմիկներին։ Կայսր Ռոմանոս IV Դիոգենեսը, որը մինչ այդ իրավիճակը գոնե ինչ որ կերպ փրկելու համար իր թիկնազորով և յուրայիններով քաջաբար մարտի էր նետվել, անդուլ մարտնչելով բոլոր կողմերից առաջացող հակառակորդի ռազմիկների դեմ, արդյունքում մնաց լիովին մենակ, իսկ նրա նժույգն էլ ի վերջո տապալվեց կարկտի պես թափվող նետերի ու նիզակների հարվածներից։ Այս պայմաններում Ռոմանոսը, որի անձնական արիությունն ընդունում էին նույնիսկ հակառակորդները, այնուհանդերձ նույնիսկ հետևակ վիճակում էլ շարունակում էր համառորեն դիմադրել, սակայն ի վերջո նա մի ճարպիկ հարված ստացավ թևին, այլևս չկարողացավ գործադրել ծանր թուրը և ուժասպառ վիճակում գերի ընկավ:

Հայերը կորցրին մոտ 15.000 զինվոր, որոնց թվում գերվեցին Նիկեփոր Վասիլակի Հայը և պրոտովեստարիոս Վասիլ-Մլեհ Հայը, իսկ Խատապ Հայը զոհվեց: Դաշնակիցը կորցրեց մոտ 70.000, թշնամին` մոտ 30.000 զինվոր: Հովսեփ Տարխանիատես-Կատակալոնի գլխավորած ջոկատը արագորեն վերադարձավ Կոնստանդնուպոլիս, դեպի հյուսիս ուղարկված ջոկատը ապաստանեց Տայքում, մեծաթիվ թորքերն ու պածինակները համալրեցին Սելջուկյան սուլթանության բանակը և արդյունքում արևելքում գործող Բյուզանդական կայսրության բանակը, որպես կազմակերպված ուժ, ըստ էության դադարեցրեց իր գոյությունը: Գերության մեջ հայտնված Ռոմանոս IV Դիոգենեսը Սելջուկյան սուլթանությանը զիջեց Հայաստանի 18 նահանգներից 16-ը (բացառությամբ Փոքր Հայքի և Կիլիկիայի) և այդ գնով ազատություն ձեռք բերեց: Պարտություն կրած Բյուզանդական կայսրությունը ոչ միայն կորցրեց Հայաստանի հիմնական մասը, այլև դրանից հետո այլևս երբեք չկարողացավ վերականգնել կրած կորուստները ու զբաղեցնել իր երբեմնի ունեցած դիրքը:


--------------------
Go to the top of the page
 
+Quote Post
Lion
сообщение 18.2.2020, 8:39
Сообщение #49


Magister
****

Группа: User
Сообщений: 2804
Регистрация: 8.1.2009
Из: Ереван
Пользователь №: 1162



Եվ կրկին Սյունիք և կրկին Դավիթ-բեկի փառահեղ պատերազմից։ Այս ճակատամարտին շատերս ծանոթ ենք Սերո Խանզադյանի «Մխիթար սպարապետ» պատմավեպից, ինչպես նաև հայտնի «Հույսի աստղ» ֆիլմից։ Ստորև ներկայացվող վերակազմությունն առաջինն է մեր պատմագիտության մեջ, քանզի այս ճակատամարտը մեր պատմագիտության մեջ զարմանալիորեն բավարար վերլուծություն չի ստացել։

...Դեպի Սյունյաց իշխանության սիրտը կազմակերպված արշավանքն ավարտվեց օսմանյան ռազմական մեքենայի ջախջախմամբ և հետ շպրտմամբ, ընդ որում նման պարտություն ու կորուստներ վերջինս չէր կրել ողջ պատերազմի ընթացքում: Չհամակրեպվելով կրած անհաջողության հետ, սակայն, օսմանյան ռազմական մեքենան շատ շուտով Սյունիքի ուղղությամբ նոր հարձակման անցավ, ընդ որում այս անգամ որոշվեց հարվածը հասցնել մեկ այլ ուղղությամբ: Այս առումով մինչև առաջ անցնելը հետաքրքիր է նշել, սակայն, որ, հաշվի առնելով հայերի հաջողությունները, Թահմասպ II-ի հրամանով շրջակա շահական ուժերը, որոնք իրենք էլ իրենց տարածքների գրավվումից հետո մնացել էին կարծես թե օդի մեջ, անցան Դավիթ-բեկի հրամանատարության տակ և սկսեցին գործել հայերի հետ համատեղ: 1727 թվականի մայիսին Օսմանյան սուլթանության բանակը (մոտ 10.000) պաշարեց Ագուլիսը (Վասպուրական, Գողթն գավառ, Արաքսի ձախ ափին) Հայկական բանակից (մոտ 1.000), սակայն չկարողացավ գրավել այն: Սա, սակայն, միայն սկիզբն էր մեկ այլ հարվածի, որ հայերի վրա գալու էր մեկ այլ կողմից:

1727 հունիս – Մարաղայի դաշտի ճ-մ (Սյունիք, Ճահուկ գավառի հյուսիս, Նախիջևան գետի ակունքից հյուսիս-արևմուտք)

Օսմանյան սուլթանության բանակը (մոտ 50.000) մոտեցավ Դավիթ-բեկի և Մխիթար սպարապետի գլխավորած Հայկական (մոտ 30.000) ու Սեֆյանների շահության (մոտ 5.000) միացյալ բանակին: Կողմերը մարտակարգ ընդունեցին: Դավիթ-բեկը Սեֆյանների շահության բանակը տեղավորեց թևերից մեկում, իսկ Տեր-Ավետիսի գլխավորած մի ուժեղ ջոկատ էլ (մոտ 7.000) տեղակայվեց դարանում` Նախիջևան գետի ափերին տարածվող մացառուտներում:

I փուլ – Կողմերն անցան հարձակման և բռնկվեց համառ հանդիպակաց մարտ, որի արդյունքում Սեֆյանների շահության բանակը, չդիմանալով թշնամու հարվածներին, դիմեց փախուստի: Իր հերթին, սակայն, տեսնելով Սեֆյանների շահության բանակի փախուստը, Դավիթ-բեկը մարտի մեջ մտցրեց Հայկական բանակի պահեստազորը և կայունացրեց իրավիճակը:
II փուլ – Մարտի մեջ մտան դարանում տեղակայված Հայկական ուժերը և անակնկալ հարված հասցրին թշնամուն: Արդյունքում Օսմանյան սուլթանության բանակը խուճապի մատնվեց և դիմեց փախուստի:
III փուլ – Հայկական բանակը որոշ տարածություն հետապնդեց թշնամու բանակին, սակայն, երկյուղ կրելով ենթարկվել դարանակալ հարձակման, դադարեցրեց հետապնդումը:

Հայերը կորցրին մոտ 7.000, դաշնակիցը` մոտ 3.000, թշնամին` մոտ 15.000 զինվոր:


--------------------
Go to the top of the page
 
+Quote Post
Lion
сообщение 18.2.2020, 20:42
Сообщение #50


Magister
****

Группа: User
Сообщений: 2804
Регистрация: 8.1.2009
Из: Ереван
Пользователь №: 1162



Այսօր Տարեգիրքս գրանցվեց գրապալատում։ Եվս մեկ քայլ մոտեցանք տպագրությանը...


--------------------
Go to the top of the page
 
+Quote Post
Lion
сообщение 19.2.2020, 9:32
Сообщение #51


Magister
****

Группа: User
Сообщений: 2804
Регистрация: 8.1.2009
Из: Ереван
Пользователь №: 1162



...Սաջյանների էմիրությունում մեծապես դժգոհ էին մնացել Անիի թագավորության ուղղությամբ վերջին հարձակումից, իսկ եռանդուն և ռազմունակ խալիֆ ալ-Մութադիդի առկայությունն էլ միայն ամրացրեց հայերին հարված հասցնելու վճռականությունը: Արդյունքում 894 թվականի գարնանը Մուհամմեդ իբն Աբու-Սաջ ալ-Աֆշինի գլխավորությամբ Արտավանյան-Գողթն երթուղով առաջխաղացած Սաջյանների և Հերի էմիրությունների միացյալ բանակը (մոտ 90.000) Հայկական բանակից (ընդհանուր` մոտ 1.500) գրավեց Նախիջևանը , որից հետո պատրաստվեց շարունակել արշավանքը դեպի հյուսիս:

Հետագան անհրաժեշտ է դիտարկել առանձին մեջբերման տեսքով.

894 գարուն – Դողսի ճ-մ (Արարատ, Արագածոտն գավառ, Վաղարշապատից մոտ 15 կմ հյուսիս)

«Այնտեղ մերկ սուսերներով քաջ տղամարդիկ
և լայնալիճ աղեղնավորները շատ մեծ վախ ու կոտորած են
հասցնում իսմայելյան գնդին
»

Հովհաննես Դրասխանակերտցի


Նախիջևանից Մուհամմեդ իբն Աբու-Սաջ ալ-Աֆշինի գլխավորությամբ արշավանքը դեպի հյուսիս-արևմուտք շարունակած Սաջյանների և Հերի էմիրությունների միացյալ բանակը (մոտ 87.000) առանց մարտերի մտավ մինչ այդ երկրաշարժից ավերված Դվին: Այդ ընթացքում Սմբատ I-ը հասցրեց կենտրոնացնել Անիի թագավորության բանակի մի մասը (մոտ 50.000) և, հյուսիսից մոտենալով թշնամուն, փակեց նրա առաջխաղացման ճանապարհը:

Հայկական բանակը ճամբարեց Դողս գյուղի մոտ գտնվող մի բարձրադիր վայրում` դաշտային ամրությունների միջոցով ավելի ամրապնդելով իր դիրքերը: Հաշվի առնելով թշնամու թվական գերազանցությունը և այն, որ վերջինիս հեծելազորը լեռնային պայմաններում կդժվարանա մարտնչել ամուր դիրքեր գրաված Հայկական բանակի դեմ` Հայոց արքան պատրաստվեց վարել պաշտպանողական մարտ: Միաժամանակ, սակայն, մինչ այդ Սմբատ I-ի և Մուհամմեդ իբն Աբու-Սաջ ալ-Աֆշինի միջև սկսվել էին բանակցություններ, որոնց անհաջող ավարտից հետո հակառակորդի բանակը մոտեցավ Հայկական բանակին և տեղակայվեց վերջինիս անմիջական հարևանությամբ` հայկական դիրքերից ներքև գտնվող դաշտավայրում:

I փուլ – Երեք օր անց հակառակորդի բանակը անցավ հարձակման` փորձելով գրավել Հայկական բանակի դիրքերը, սակայն Հայկական հեծյալ և հետևակ նետաձիգների, ինչպես նաև տեգավորների ու պարսատիկավորների արդյունավետ գործունեության արդյունքում վերջինիս բոլոր գրոհները հետ մղվեցին` ծանր կորուստներ պատճառելով վերջինիս, ընդ որում Հայկական ծանր հետևակի, ինչպես նաև հետևակ վիճակում մարտնչող Հայկական ծանր հեծելազորի ռազմիկները կարողացան մերձամարտում արդյունավետ ապահովել սեփական թեթև հետևակի պաշտպանությունը վերջինիս չափազանց մոտեցած և ձեռնամարտի ձգտող թշնամու մանր ջոկատներից կամ առանձին ռազմիկներից:
II փուլ – Հակառակորդի բանակի վերջին և ամենաուժեղ հարձակում հետ մղվեց նրա համար ծանր կորուստներով:
III փուլ – Հետևակ վիճակում մարտնչող հայ հեծյալները արագորեն հեծնեցին սեփական նժույգները և, օգտվելով հակառակորդի շարքերում առաջացած շփոթից ու խուճապից, ինչպես նաև օգտագործելով բարձունքից արշավող ծանր հեծելազորի հարվածային հզոր թափը, հուժկու հարվածով ջախջախեցին հակառակորդի ռազմիկներին:
IV փուլ – Հայոց այրուձին, ծանր կորուստներ պատճառելով հակառակորդի բանակին, ստիպեց վերջինիս պատսպարվել սեփական ճամբարում, սակայն ուժերի դեռևս պահպանվող անհավասարության պայմաններում, չցանկանալով սկսել հակառակորդի ամրացված ճամբարի գրոհը, նահանջեց ելման դիրքեր:
Հայերը կորցրին մոտ 8.000, թշնամին` մոտ 30.000 զինվոր:

Ծանր կորուստներ կրած Մուհամմեդ իբն Աբու-Սաջ ալ-Աֆշինը չհամարձակվեց շարունակել մարտական գործողությունները: Կրկին սկսվեցին բանակցություններ, որոնց արդյունքում վերջինս համաձայնեց ստանալ դրամական փոխհատուցում ու նահանջել, թողնելով նաև մինչ այդ զբաղեցրած Նախիջևանը:


Сообщение отредактировал Lion - 19.2.2020, 9:36


--------------------
Go to the top of the page
 
+Quote Post
Lion
сообщение 20.2.2020, 8:44
Сообщение #52


Magister
****

Группа: User
Сообщений: 2804
Регистрация: 8.1.2009
Из: Ереван
Пользователь №: 1162



Բարի լույս smile.gif Հերթական անգամ հետ գնանք և հիշենք ևս մեկ պատմական «Կրեսսի», որ մեր նախնիները կազմակերպեցին Հայաստան ներխուժած հերթական նվաճողներից մեկի դեմ։ Եվ այսպես...

... Մ.թ.ա. 857 թվականի հունիսին Արամ II Մեծի գլխավորած Արմենիի և Արարատյան թագավորությունների միացյալ բանակը (մոտ 50.000) Արծկեի ճ-մ-ում (Տուրուբերան նահանգ, Բզնունիք գավառ, Վանա լճի հյուսիս ափին գտնվող հրվանդանի վրա) համառ մարտում ընդհարվեց Սալմանասար III-ի գլխավորությամբ Տիգրիսի գետահովիտ-Մինչեփրատյան Ծոփք-Եփրատի հուն-Բարձր Հայք-Տայք-Արարատի արևմուտք-Տուրուբերան երթուղով ասպատակելով արշաված Ասորեստանի թագավորության բանակի (մոտ 100.000) հետ և կանոնավոր նահանջեց դեպի արևելք:

857 հուլիս – Սիփան լեռան ճ-մ (Տուրուբերան նահանգ, Բզնունիք գավառ, Վանա լճի հյուսիսային ափից մոտ 10 կմ հյուսիս)

«...Մենք բռնությունից խույս էինք տալիս`
Բեղուն դաշտերին գերադասելով լեռները քարոտ.
Իսկ մեզ ոտնակոխ հետապնդողին դիտապաստ անում
Եվ դրանով անուն ստանում`
Կոչելով մեզ Հայկ...
»

Պարույր Սևակ



Սալմանասար III-ի գլխավորած Ասորեստանի թագավորության բանակը (մոտ 90.000) մոտեցավ լեռան լանջերին բնական ամրություններով հարուստ մի վայրում Արամ II Մեծի գլխավորությամբ ամուր պաշտպանական դիրքեր գրաված Արմենիի և Արարատյան թագավորությունների միացյալ բանակին (մոտ 40.000), որը իր պաշտպանական դիրքերը շրջապատել էր 2 շարք հողաթմբերով ու ցցապարիսպներով: Հայկական բանակի առաջին շարքում դիրքեր գրավեց թեթև, իսկ երկրորդ շարքում` ծանր հետևակը: Հեծելազորը զբաղեցրեց երրորդ շարքը:

I փուլ – Ասորեստանի թագավորության բանակը անցավ հարձակման և ծանր կորուստներով հաղթահարեց Հայկական բանակի առաջին շարքի դիմադրությունը, որը նահանջեց ու ամրացավ երկրորդ շարքում:
II փուլ – Ասորեստանի թագավորության բանակը հարձակման անցավ Հայկական բանակի երկրորդ շարքի ուղղությամբ, սակայն, ծանր կորուստներ կրելով, հետ շպրտվեց:
III փուլ – Հայկական բանակը անցավ հակահարձակման և, շեշտակի հարվածով պարտության մատնելով թշնամու բանակին, շպրտեց վերջինիս ելման դիրքեր: Այնուհետև, սակայն, խուսափելով մարտի բռնվել բաց տարածությունում, Հայկական բանակը նահանջեց և կրկին ապաստանեց ամրացված դիրքերում:
IV փուլ – Մինչև օրվա վերջ Ասորեստանի թագավորության բանակը մի քանի գրոհներ ևս ձեռնարկեց, սակայն որևէ արդյունքի չհասավ:

Հայերը կորցրին 3.400, թշնամին մոտ 20.000 զինվոր: Ասորեստանի թագավորության բանակը, ենթարկվելով Հայկական բանակի անկանոն հարվածներին, Վասպուրական-Կորճայք երթուղով հեռացավ Արարատյան թագավորության սահմաններից` գրավված պահելով Հայոց Միջագետքը:


Сообщение отредактировал Lion - 20.2.2020, 8:51


--------------------
Go to the top of the page
 
+Quote Post
Lion
сообщение Вчера, 8:55
Сообщение #53


Magister
****

Группа: User
Сообщений: 2804
Регистрация: 8.1.2009
Из: Ереван
Пользователь №: 1162



Բարի լույս smile.gif Շաժվենք դեպի միջնադար և ուսումնասիրենք այն փառահեղ ճակատամարտը, որի արդյունքում մեր նախնիները արաբներին փռեցին... սառույցին...

Արաբական տիրապետության հաստատումը Հայաստանում, ինչքան էլ որպես կոնկրետ ռազմա-քաղաքական գործողություն անցավ հարթ, այնուհանդերձ դրա հետևանքներն այստեղ ոչ մի կերպ չէին կարող գոհունակություն պատճառել: Երկրում սկիզբ առավ հարկային իսկական մի տեռոր, իսկ իրենց վերջնականապես Հայաստանի տերեր զգացած արաբներն էլ բանը հասցրին նույնիսկ նրան, որ սկսեցին ոտնձգություն իրականացնել հայ նախարարների տոհմական տիրույթների նկատմամբ: Այս ամենի արդյունքում բռնկվեց Արմինիայի I ապստամբությունը (702-705)՝ առաջինը հետագա 182 տարում խալիֆության դեմ բռնկված մեծաթիվ ապստամբությունների շարքում:

Ամեն ինչ սկսվեց նրանից, որ ստեղծված ծանր պայմանները քննարկելու համար Հայոց իշխան Սմբատ Վարազ-Տիրոցի Բագրատունին 702 թվականի դեկտեմբերին հայ իշխանների մի գաղտնի ժողով հրավիրեց, որին մասնավորապես մասնակցում էին նաև իր եղբայր Աշոտը, 689 թվականին զոհված Հայոց իշխան Աշոտ Բագրատունու որդի Սմբատը, Սմբատ Արծրունին, ինչպես նաև Թեոդորոս Ռշտունու որդի Վարդ Ռշտունին: Իրադրությունը բազմակողմանի վերլուծության ենթարկելուց հետո հայ նախարարները եկան հետևության, որ ամեն դեպքում զուտ ներհայաստանյան ուժերով, հաշվի առնելով ուժերի հսկայական տարբերությունը, ուղղակի հնարավոր չէր պայքարի մեջ մտնել Արաբական խալիֆության հետ: Միաժամանակ, այնուհանդերձ գոնե մի որևէ բան անելու մտայնությամբ հայոց իշխանները որոշեցին անցնել Բյուզանդական կայսրության կայսրություն և այնտեղից արդեն, ունենալով կայսրության աջակցությունը, մի որևէ բան ձեռնարկել:

702 դեկտեմբեր – Վարդանակերտ գյուղի ճ-մ (Արարատ, Մասյացոտն գավառ, Արաքս գետի աջ ափին, Մաս իսի հյուսիսային ստորոտին)

«Այս ճակատամարտը այնպիսի տպավորություն
թողեց արաբների վրա, որ դրանից հետո մի քանի
հարյուրամյակ նրանց մոտ ասույթ դարձավ.
«Չհիշվի այդ Վարդանակերտը» դարձվածքը
»

Կ. Պատկանյան


Հայոց իշխան Սմբատ Բագրատունու, վերջինիս եղբայր Աշոտի և հորեղբոր թոռան որդի Սմբատ Աշոտի Բագրատունու, սպարապետ Մուշեղ Մամիկոնյանի, Սմբատ Արծրունու, ինչպես նաև Վարդ Ռշտունու գլխավորած Հայկական բանակը (2.000 հեծյալ), նպատակ ունենալով ձեռք բերել կայսերական աջակցությունն ու պայքար սկսել արաբական տիրապետության դեմ, փորձեց անցնել Սատրապական Հայաստան: Իմանալով այդ մասին` Արաբական խալիֆության բանակը (8.000, որից 5.000 հեծյալ) շարժվեց վերջինիս հետքերով, գետանցեց Արաքսը և սկսեց մոտենալ Ակոռիում տեղակայված Հայկական բանակին: Տեղեկանալով թշնամու առաջխաղացման մասին` Հայկական բանակը ևս մի քիչ տեղաշարժվեց դեպի հյուսիս և, դիրքեր գրավելով Վարդանակերտ գյուղում, ամրացրեց այն: Շուտով թշնամին մոտեցավ գյուղին և պաշարեց այն` տեղավորվելով բաց գետնին` ուղղակի ձյան վրա: Արդեն երեկոյան սկսված բանակցություններում Հայոց իշխանը առաջարկեց չխանգարել իրենց երթին, սակայն ստացավ մերժում:

I փուլ – Հաջորդ օրը լուսաբացին Հայկական բանակը անակնկալ հարձակվեց ողջ ցրտաշունչ գիշերը ուղղակի ձյան վրա անցկացրած ու ցրտից փայտացած թշնամու ռազմիկների վրա և սկսեց անխնա կոտորել:
II փուլ – Հայկական բանակը հետապնդեց թշնամուն փախչող ռազմիկներին և ծանր կորուտսներ պատճառեց նրանց: Հակառակորդի բանակի մի մասը խուճապահար փախուստի մեջ փորձեց գետանցել Արաքսը, սակայն սառույցը կոտրվեց և թշնամու ռազմիկների մեծ մասը խեղդվեց սառցաջրում:

Հայերը կորցրին մոտ 200 զինվոր, թշնամին` 7.700 սպանված և վիրավոր, 300 գերի:


--------------------
Go to the top of the page
 
+Quote Post
Lion
сообщение Сегодня, 9:48
Сообщение #54


Magister
****

Группа: User
Сообщений: 2804
Регистрация: 8.1.2009
Из: Ереван
Пользователь №: 1162



Բարի շաբաթ օր, հայեր smile.gif Տարեգրքումս հիմնականում խոսվում է հայերի և Հայաստանի մասին, սակայն այնտեղ մոտ 0.5 տոկոս են կազմում ռազմական գործողությունները, որոնք տեղի են ունեցել Հայաստանի տարածքում առանց հայերի մասնակցության։ Հիշենք նման օրինակներից մեկը։

Ոչ այնքան հայտնի, սակայն այնուհանդերձ փաստ է, որ թուրքերն ու պարսիկները իրար չեն սիրում։ Սա գալիս էր դեռ պատմական այն ժամանակներից, երբ թյուրքական տարրը սկսեց լցվել Իրանական լեռնաշխարհ, բայց հետո իրավիճակն ավելի բարդացավ սուննի-շիա հակասությամբ, ինչպես նաև Թուրք-Պարսկական բազմաթիվ պատերազմների արդյունքում, երբ այս երկուսն իրար բավականին շատ... կտրտեցին։ Ստորև եկեք հիշենք այս հակամարտության ամենավառ էջերից մեկը, երբ օսմանյան երկաթյա կատոկը տոպկեց սեփական բացառիկությունից ոգևորված, եռանդով ու ոգեշնչմամբ լի Սեֆյանների գլխավորած պարսկական ռազմական մեքենային։

Եվ այսպես, մինչ, սակայն, Սեֆյանները կարգավորում էին գործերը հյուսիսում վրացիքի հետ, սա առանձին և շատ հետաքրքիր մի պատմություն է, ինչպես նաև մտմտում էին դեպի արևմուտք հետագա առաջխաղացման մասին, սկսեց գործել Սելիմ I Ահեղի (1512-1520) եռանդուն ձեռքով գործի գցված օսմանյան ռազմական մեքենան, ընդ որում այս գործում առաջնային էր հենց քրդերի ու մասնավորապես Շամսադդինյանների դերակատարությունը, որոնք, նեղված պաշտոնական Թավրիզի անդրդվելի վարքագծից, փորձում էին սրանց հենց օսմանների միջոցով մեղմել: Արդյունքում, սկսելով իր և, ընդհանրապես, օսմանյան ռազմական մեքենայի առաջին խոշոր արշավանքը դեպի արևելք, 1514 թ-ի ամռան սկզբին առանց լուրջ դիմադրության հանդիպելու, Սեֆյանների կայազորներից գրավեց Երզնկան, Կարինը ու Բաբերդը, ինչպես նաև պաշարեց Անի-Կեմախ ամրոցը։

Հետաքրքիր է նշել, որ այս ընթացքում կողմերի միջև ընթանում էին ակտիվ դիվանագիտական շփումներ և, մասնավորապես, որոշակիորեն անակնկալի եկած ու նույնիսկ շփոթված պաշտոնական Թավրիզը, որը պաշտոնական Ստամբուլի հետ մինչ այդ ծանրագույն վիրավորանքներ էր փոխանակել, այժմ փորձում էր դեմքը չկորցնել, բայց այնուհանդերձ հասնել դեպի արևելք օսմանյան հարվածի կասեցմանը: Սելիմ I Ահեղը, սակայն, որն իրականացրեց ռազմա-քաղաքական իրավիճակի իրական և հիմնավոր մի գնահատում, որևէ կերպ ուշադրություն չդարձրեց Իսմայիլ I-ի (1499-1524) խրոխտ տեսքի վրա և վճռականորեն շարունակեց առաջխաղացումը նախապես իր ընտրած ուղղությամբ: Այս առումով հարկ է նշել, որ, իրոք, իրեն ամեն կերպ անվախ դիրքում ցուցադրող պաշտոնական Թավրիզն իրականում անչափ վախեցած էր և արդյունքում, հակառակորդին զիջելով Հայկական լեռնաշխարհի հիմնական մասն ու պատրաստվելով վերջինիս դիմադրել միայն Թավրիզի մատույցներում, նույն այս ժամանակ տենդագին կերպով ուժերն էր իրար բերում:

Հետագան անհրաժեշտ է դիտարկել առանձին մեջբերման տեսքով.

1514 օգոստոսի 23 – Չալդրանի ճ-մ (Վասպուրական, Գաբիթյան գավառ, Ուրմիա լճի հյուսիս-արևելյան ափին)

Կարին-Բասեն-Բագրևանդ-Մասյացոտն-Արագածոտն-Ոստան Հայոց-Արած-Ուրծաձոր-Նախիջևան-Գողթն-Բաքեան-Գաբիթյան երթուղով արշաված Սելիմ I Ահեղի գլխավորած Օսմանյան սուլթանության բանակը (120.000) մոտեցավ Իսմայիլ I-ի գլխավորած Սեֆյանների շահության բանակին (120.000): Կողմերը մարտակարգ ընդունեցին։ Սեֆյանների շահության բանակի կենտրոնում` թևերից բավականի հետ, տեղաբաշխվեց հետևակը` խնդիր ստանալով վարել պաշտպանողական մարտ։ Աջ թևում Իսմայիլ I-ի անձնական ղեկավարությամբ տեղավորվեցին հեծելազորի հիմնական ուժերը և նրա լավագույն մասը, իսկ ձախ թևում դիրքեր գրավեց Սեֆյանների շահության հեծելազորի մնացած մասը։ Օսմանյան սուլթանության բանակի կենտրոնի առաջին շարքում տեղաբաշխվեցին հրետանու և հետևակի հիմնական ուժերը, երկրորդ շարքում կիսաշրջանաձև ու դաշտային ամրություններով ուժեղացված դիրքերում ամուր պաշտպանության անցավ ենիչերիների կորպուսը, իսկ երրորդ շարքում էլ տեղաբաշխվեց հեծելազորը։ Աջ թևում տեղակայվեց սուլթանության Ասիական, ձախ թևում՝ Եվրոպական հեծելազորը, իսկ ողջ մարտակարգից առաջ՝ թեթև հեծելազորը:

I փուլ – 08։00-ի մոտակայքում Սեֆյանների շահության բանակը թևերում անցավ հարձակման և կարճատև մարտից հետո հաղթեց ու փախուստի մատնեց հակառակորդի թեթև հեծելազորին։
II փուլ – 09։00-ի մոտակայքում Սեֆյանների շահության բանակի աջ թևը հարձակվեց Եվրոպական ծանր հեծելազորի վրա և մի քանի ժամ տևած արյունահեղ մարտում գլխովին ոչնչացրեց վերջինիս։ Եվրոպական հեծելազորի բոլոր հրամանատարները սպանվեցին, իսկ հեծելազորի մնացորդները դժվարությամբ նահանջեցին դեպի կենտրոն ու պատսպարվեցին ենիչերիների կորպուսի դիրքերում։
III փուլ – Սեֆյանների շահության բանակի աջ թևը վերականգնեց մարտակարգը և 13։00-ի մոտակայքից սկսած մի քանի հզոր հարձակումներ կազմակերպեց հակառակորդի կենտրոնի ուղղությամբ: Հարձակումները, սակայն, վերջացան Սեֆյանների շահության բանակի ծանր կորուստներով, քանի որ վերջինս ընկավ կենտրոնում դիրքավորված Օսմանյան սուլթանության բանակի հրանոթների և արկեբուզակիր ենիչերիների հզոր կրակի տակ։ Իրենց հերթին ձեռնամարտում անզիջում կերպով մարտնչող ենիչերիներին, ինչպես նաև սուլթանական հեծյալներին հաջողվեց կասեցնել հակառակորդի հետագա առաջխաղացումը և հետ շպրտել վերջինիս։ Արդեն 17։00-ի մոտակայքում Սեֆյանների շահության բանակի աջ թևը ծանր կորուստներով հետ շպրտվեց ելման դիրքեր և ստիպված եղավ հրաժարվել հետագա հարձակումներից։ Միաժամանակ, սկսած 13։00-ի մոտակայքից, Օսմանյան սուլթանության բանակի Ասիական ծանր հեծելազորը մի քանի հզոր հարվածներ հասցրեց հակառակորդի ձախ թևին։ Բռնկվեց համառ և արյունահեղ մարտ։ Արդյունքում Օսմանյան սուլթանության բանակի Ասիական ծանր հեծելազորը, մի քանի ժամ տևած մարտից հետո կոտրեց հակառակորդի ձախ թևի համառ դիմադրությունը, ծանր կորուստներ պատճառեց վերջինիս, իսկ մնացորդներին էլ ստիպեց նահանջել կենտրոնի ուղղությամբ:
IV փուլ – 17։00-ի մոտակայքում Սեֆյանների շահության բանակի ձախ թևը ու կենտրոնը ընկան առաջխաղացում իրականացրած հակառակորդի հրետանու և արկեբուզակիր ենիչերիների հզոր կրակի տակ։
V փուլ – 18։00-ի մոտակայքում ծանր կորուստներ կրող Սեֆյանների շահության բանակի ձախ թևը և կենտրոնը հուսահատ գրոհի անցան հակառակորդի հրետանու ու արկեբուզակիր ենիչերիների ուղղությամբ և, օգտվելով այն բանից, որ յուրայինների կրակի տակ չընկնելու համար Օսմանյան սուլթանության բանակի Ասիական ծանր հեծելազորը ժամանակավորապես դադարեցրել է, մարտը ծանր կորուստներ պատճառեցին թշնամուն` գրավելով զգալի թվով հրանոթներ։
VI փուլ – 19։00-ի մոտակայքում Օսմանյան սուլթանության բանակի Ասիական ծանր հեծելազորը վերսկսեց հարձակումը և, հուժկու հարված հասցնելով կենտրոնում մարտնչող Սեֆյանների շահության բանակի ձախ թևին, ստիպեց վերջինիս նահանջել սեփական աջ թևի ուղղությամբ:
VII փուլ – 20։00-ի մոտակայքում ուժերը կենտրոնացրած և մարտակարգը վերականգնած Օսմանյան սուլթանության բանակը վճռական հարձակման անցավ Սեֆյանների շահության բանակի աջ թևի ուղղությամբ` միաժամանակ հրետանու ու արկեբուզների հուժկու կրակի տակ առնելով վերջինիս մարտակարգը։ Այս ընթացքում արկեբուզի կրակոցից թևից և կրծքից վիրավորվեց նաև Իսմայիլ I-ը, որը տապալվեց ձիուց, հազիվ փրկվեց գերվելուց ու միայն մեծ դժվարությամբ հեռացավ մարտադաշտից։ Այս հանգամանքն էլ վերջնականապես բարոյալքեց հարձակման անցած թշնամուն ձեռնամարտում դիմադրել փորձող Սեֆյանների շահության բանակի ռազմիկներին, որոնք ի վերջո դիմեցին փախուստի։
VIII փուլ – Օսմանյան սուլթանության բանակը մինչև ուշ գիշեր հետապնդեց հակառակորդին և ծանր կորուստներ պատճառեց վերջինիս։

Հաղթողները կորցրին մոտ 30.000, պարտվողները` 60.000 զինվոր։ Արդյունքում Օսմանյան սուլթանության բանակը առանց լուրջ մարտերի գրավեց ողջ Ատրպատականը, սակայն, պարենի խիստ պակասի և ենիչերիների շարքերում բռնկված խռովության պատճառով կանգնելով լուրջ դժվարությունների առջև, Թավրիզ-Գաբիթյան-Բաքեան-Գողթն-Նախիջևան-Ուրծաձոր-Արած-Ոստան Հայոց-Արագածոտն-Մասյացոտն-Բագրևանդ-Բասեն-Կարին երթուղով հեռացավ գրաված տարածքներից։


--------------------
Go to the top of the page
 
+Quote Post

3 страниц V  < 1 2 3
Reply to this topicStart new topic
2 чел. читают эту тему (гостей: 2, скрытых пользователей: 0)
Пользователей: 0

 



Текстовая версия Сейчас: 22.2.2020, 10:30
Геноцид армян Welcome on MerHayrenik.narod.ru: music, video, lyrics with chords, arts, history, literature, news, humor and more! Analitika.at.ua КАРАБАХ88
- История Армении и Карабаха, пресса, комментарии Acher.ru - Армянский сайт для друзей Армянское интернет-сообщество Miasin.RU Website about Liberated Territory of Artsakh

free counters